Book: Droga przez piek



Droga przez piek


Droga przez piek


Tytuł oryginału

J’AI CONNU L’ENFER

DE LA SYRIE DES ASSAD AUX CAMPS DU LIBAN


Copyright © Plon, 2013

Published by arrangement with Literary Agency

„Agence de l’Est”

All rights reserved


Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN


Zdjęcie na okładce

Fot. Getty Images; Deva Studio/Shutterstock.com


Redaktor prowadzący

Anna Czech


Redakcja

Renata Bubrowiecka


Korekta

Katarzyna Kusojć

Grażyna Nawrocka


ISBN 978-83-7961-914-6


Warszawa 2014


Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl




PRZEDMOWA

Była jedną spośród dwóch milionów Syryjczyków, którzy musieli opuścić swój kraj, uciekając nie przed „zwyczajną wojną”, jak powiedziała, ale krwawą łaźnią zgotowaną przez reżim Al-Asada od dziesięcioleci niepatyczkujący się z narodem. Stała się uchodźcą jak tylu innych. Nie lubi słowa „uchodźca”, nie utożsamia się z nim i z godną podziwu pomysłowością oraz wielką energią stara się, aby jej, jak mówi, look nie przystawał do wyobrażeń o uciekinierach. Jest w niej wręcz niezłomna wola życia. Spotkałam Fayzę w biurze stowarzyszenia Sawa, które w libańskim Baalbeku skupia się na problemach dzieci, a od kilku miesięcy głównie na sprawach dzieci syryjskich uchodźców stłoczonych w namiotach i czekających nie wiadomo na co. Zgrabna, dumnie unosząca głowę, dyskretnie umalowana, zdecydowanie nie należy do społeczności uchodźców, którzy przyszli tu prosić o ratunek, o pomoc, o prawo do przetrwania. Czy zasięgała porady, czy sama jej udzielała? Dyrektor Sawy Zaki Rifaï, niezwykle oddany innym, taka Matka Teresa rodzaju męskiego, zdawał się dobrze ją znać. Chyba i jego onieśmielała jej żądza życia.

Ale Fayza (nie podawała nazwiska rodowego z troski o bezpieczeństwo krewnych, którzy pozostali jeszcze w Damaszku) straciła przecież wszystko. Zaznała strachu, głodu, paraliżującego lęku, starych kompanów Syryjczyków spoza ścisłego kręgu zbliżonych do reżimu. Jej osobiste losy splatały się z historią kraju. Długo trzeba przyzwyczajać się do jej słownictwa, do często powracającego słowa „aadi”, które można tłumaczyć jako „normalnie” albo „jak wszyscy”. „Czy po aresztowaniu twój ojciec był torturowany? – Aadi”. Za tym krótkim słowem kryje się kilka „zabiegów” z użyciem prądu i parę ciosów; to nie ma jeszcze nic wspólnego z celą szczurów, gdzie prawdziwi buntownicy, ukrzyżowani na posadzce i okaleczani, czekają, aż szczury się zbiegną, żeby pożreć ich żywcem. „Bałaś się, uczestnicząc w pierwszych manifestacjach?” I znów wykręciła się tym aadi, żeby nie dać się rozpoznać sługusom reżimu i służbom wywiadowczym: „Nie bałam się, że umrę, ale że zostanę zatrzymana, aresztowana, a wtedy prawdopodobnie też zgwałcona, bo dla nich to wszystko jest aadi”. Jest muzułmanką, wierzącą: „Modlę się, poszczę, ale nie musi pani zwracać uwagi ani na moje modły, ani na posty”. W rzeczywistości jest głęboko laicka i to także wydaje się jej aadi – przynajmniej w odniesieniu do jej pokolenia wychowanego na Facebooku, Twitterze i portalach społecznościowych.

Jej relacja jest wstrząsająca. Ze słów Fayzy wyłania się strach trzymający w szponach cały kraj.

D.K.T.




PROLOG

Mam dziewiętnaście lat i jestem stara. W lusterku zawieszonym nad umywalką widzę młodą kobietę, która na mnie patrzy. Lekka opalenizna, która zmieniła odcień jej mlecznej cery, nie zdołała ukryć bladości. Pałeczka kholu zbliża się do jej jasnych oczu, muska dolną powiekę u nasady rzęs. Skupiam się na ruchu pałeczki. W lustrze oczy kobiety się zaczerwieniły. Łza zawisła mi na płatku nosa, niepewna, czy toczyć się dalej. Kolejna łza ją zepchnęła, zamknęłam oczy, żeby nie patrzeć na swoje zapadnięte policzki, które pokrywały się właśnie czarnymi smugami. Khol się rozmazał.

Mam dziewiętnaście lat, ale czuję, że przeżyłam już tysiąc żyć. To obecne najprawdopodobniej zakończy się za kilka dni. Pójdę błądzić po równinie, która rozpościera się za oknem, a Mohamed znajdzie dla nas schronienie w jakimś namiocie. Dołączę do swoich, do setek tysięcy „uchodźców”, którzy uciekli z Syrii i tłoczą się w palącym słońcu, już tęskniąc za sztyletami jego promieni i przygotowując się na przetrwanie kolejnej śnieżnej zimy – kontynentalny klimat doliny Bekaa nie jest przychylny dla tych, którzy wszystko stracili. Na początku Hamuda będzie się bardzo bał i tulił do mnie, ale z czasem przywyknie do nowego życia. Człowiek przyzwyczaja się do wszystkiego, póki dane jest mu żyć. Walczyłam o przeżycie. A on wciśnie się w kąt namiotu, jak wciska się w kąt tego pokoju, i przyłoży czoło do płótna, tak jak opiera je o ścianę, i cichutko zapłacze. Hamuda to mój młodszy brat, ale zdarza mu się mówić do mnie „mamo”. Słyszałam też, jak mówił „tato” do Mohameda…




1

ZABADANI

Urodziłam się w Zabadani, oddalonej o sześćdziesiąt kilometrów od Damaszku mieścinie u podnóża góry. Dorastałam w labiryncie uliczek wytyczających maleńkie kwartały, z których każdy ma swój sklepik, kawiarnię, zwyczaje. Widziałam, jak rosły nowe dzielnice pochłaniające pobliskie pola. Z dala od starego miasta, nad którym unosiła się słodka orientalna woń, pojawiło się kilka większych budynków. Nasze domy nie przekraczały dwóch pięter. Tuliły się do siebie, jakby chciały skuteczniej nas chronić. Wszyscy się znaliśmy.

Ale to było dawno, w czasach, kiedy nie istniały jeszcze fałszywe religie. Pochodziłam z muzułmańskiej rodziny, jednak to, czy było się sunnitą, szyitą, alawitą czy druzem, nie miało żadnego znaczenia. Wiedziałam, że niektóre moje koleżanki były chrześcijankami, ponieważ nie pościły podczas ramadanu, a w niedzielę chodziły na mszę. Ale to też nie było dla nas ważne – mówiłyśmy jednym językiem, słuchałyśmy tej samej muzyki, kształciłyśmy się w tych samych szkołach, byłyśmy tak samo pilnowane i karcone przez rodziców.

Nie byliśmy ani bogaci, ani biedni. Przynajmniej zgodnie z syryjskimi kryteriami. Nasz dom nie był zbyt duży: tata był urzędnikiem, wynajmował trzy pokoje na drugim ostatnim piętrze pobielanego wapnem domu. Mogliśmy jednak cieszyć się dużym tarasem, gdzie z nastaniem wiosny spędzaliśmy większą część dnia. Widać było z niego dach stojącego obok domu i mnóstwo świeżo upranej – ręcznie, w mydle z Aleppo – bielizny, którą rozwieszała tam sąsiadka. Z jej dachu zaś widać było taras następnego domu, ale nie wolno mi było przechodzić przez balustradę, która wyznaczała granicę naszego mieszkania. Po co zresztą miałabym to robić? W miasteczku wszystkie drzwi i okna były zawsze otwarte, sąsiedzi darzyli się zaufaniem i nikomu nie przychodziło do głowy, żeby wkraczać na czyjeś terytorium i myszkować po cudzych kątach – a już na pewno nie wszedłszy przez drzwi.

Byłam nierozłączna z Raghad, moją młodszą o rok siostrą. Hamuda był za mały, żebyśmy dopuszczały go do naszych tajemnic, ale włóczył się za nami, kiedy latem urządzałyśmy sobie z koleżankami wypady za miasto. Był mały, ale można mu było zaufać, więc zabierałyśmy go do chaty, którą przez całe wakacje budowałyśmy w zaroślach z gałęzi i szmat, a on pomagał nam w zbieraniu na ulicach starych skrzynek z drewna albo kartonów, z których robiłyśmy sobie krzesła czy choćby trony. Hamuda był dumny, że zna tajemnicę naszej kryjówki, i nigdy nie zdradziłby nas przed dorosłymi. Jednak każdego lata powtarzał się ten sam scenariusz: kiedy chata była wreszcie gotowa, zbliżał się początek roku szkolnego, a żadna z naszych konstrukcji nie zdołała przetrwać ostrej zimy w Zabadani. Następnego lata trzeba było zaczynać od nowa, odbudowywać chatkę z równym zapałem, wierząc, że tym razem wszystko się uda i że ten domek oprze się wiatrom, deszczom, a nawet śniegowi. I zawsze czas rozwiewał nasze złudzenia…

Byłam grzecznym dzieckiem i wszyscy zawsze mówili, że jestem bardzo, może nawet za bardzo dojrzała jak na swój wiek. Mama uważała, że taki już jest los najstarszych, i kiedy musiała wyjść, powierzała mi opiekę nad „dziećmi”. Pomagałam jej w pracach domowych, a ona uczyła mnie (trochę) gotować – to miał być mój obowiązek. Kiedy tylko zaczęłam chodzić, wiedziałam, że muszę wypełniać swoje „obowiązki” do końca i jak najlepiej. Takie wychowanie okazało się bardzo przydatne, zwłaszcza w szkole.

Och, ta szkoła! Nie mieliśmy za dużo pieniędzy, toteż tata mógł zrobić tylko jedno – zapisał całą naszą trójkę do szkoły publicznej, chociaż wiedział, że szkolnictwo w naszym kraju jest na beznadziejnym poziomie. Nie podołałby kosztom żadnej z prywatnych szkół, prowadzonych na ogół przez zakonnice i kształcących dzieci syryjskich elit. Nie lubiłam lekcji – trudno mi było wytrwać cały dzień w zamkniętej klasie, tłocząc się z gromadą uczniów, którzy na pewno byliby gdzie indziej, gdyby nauka nie była obowiązkowa; nie znosiłam besztania przez nauczycieli, którzy wrzeszczeli na nas i nie wahali się podnieść na nas ręki, nawet bez powodu. Mieli swoich pupili – wcale nie tych najmądrzejszych czy najgrzeczniejszych uczniów, ale dzieciaki, które miały najładniejsze długopisy i nigdy nie nosiły sfatygowanych ubrań. Potrzebowałam trochę czasu, żeby przeniknąć tę tajemnicę, kiedy jednak doszłam do piątej klasy, wszystko zrozumiałam. I wtedy stało się dla mnie jasne, że życie jest potwornie niesprawiedliwe.

Mama przerwała naukę po liceum, żeby wyjść za mąż. Z żalem myślała o dyplomach, których nigdy nie zdobyła. Tata również nie poszedł na studia, ponieważ pochodził z biednej rodziny, miał siedmioro rodzeństwa, był najstarszy i bardzo wcześnie zaczął pracować, żeby ulżyć rodzicom – ubyła im jedna gęba do wykarmienia, a w dodatku co miesiąc syn przysyłał im trochę pieniędzy, pomagając przeżyć. Mając takie doświadczenia, moi rodzice uważali za naturalne, że całą trójkę swoich dzieci poślą na uniwersytet, toteż studia były dla mnie „obowiązkiem”, który musiałam wypełnić. Zmuszałam się do chodzenia do szkoły, za to w domu trudno było oderwać mnie od nauki. Zamykałam się w pokoju i czytałam podręczniki, dopóki nie nauczyłam się zadanego materiału na pamięć, bo chciałam być najlepsza w klasie. I byłam. Raghad i Hamuda nie ważyli się przeszkadzać mi w nauce, nawet jeżeli było już późno i chcieli położyć się spać w naszym wspólnym pokoju. Mama czasami się o mnie martwiła, ale na ogół to tata, już naprawdę rozgniewany, przychodził po mnie i zmuszał, żebym dołączyła do rodziny i odetchnęła przed snem świeżym powietrzem. Byli ze mnie bardzo dumni, kiedy z wyróżnieniem ukończyłam gimnazjum – uzyskałam czwartą lokatę wśród wszystkich absolwentów syryjskich gimnazjów, także tych prywatnych, do których chodziły dzieci bogaczy.

Choć tak się przykładałam do nauki, a mama nie szczędziła wysiłków, nie udało jej się rozbudzić we mnie intelektualnych zamiłowań, do których zaliczała oczywiście literaturę, szczególnie poezję. Uciekała się nawet do podstępu, żeby zaszczepić we mnie potrzebę obcowania z literaturą, i kiedy nauczyłam się czytać, a w szkole miałam dobre stopnie, nagradzała mnie książkami, mówiąc, że to prezenty od mojej nauczycielki. Zachwycona tym wyróżnieniem czytałam lekturę od deski do deski, na ogół po kilka razy. Kiedy jednak rozszyfrowałam podstęp mamy, porzuciłam czytanie dla przyjemności, bo nie potrafiłam jej w nim znaleźć. Potrzebowałam ruchu, wyładowania energii, biegania. Czy można było uznać za przyjemność i rozrywkę przesiadywanie z książką w ręku?

Tato ciężko pracował, zdarzało się, że nie widywaliśmy go całymi tygodniami. Czasami, kiedy wracał późnym wieczorem, my już smacznie spaliśmy, a tylko mama czekała, żeby podać mu kolację. Prawda była banalna. Jak większość syryjskich urzędników otrzymywał głodową pensję i tuż po wypłacie pieniądze się kończyły, bo wystarczało ich zaledwie na bieżące rachunki: komorne, wodę, elektryczność. W Syrii urzędy pracują do czternastej. Żeby nas utrzymać, tata codziennie dorabiał jako kierowca ciężarówki i dostawca towarów albo zastępując za dniówkę chorego robotnika. Czasem zatrudniał się na budowach, coraz liczniejszych w górnym Zabadani, gdzie bogaci mieszkańcy Damaszku kupowali działki pod domy, by od czasu do czasu odpocząć od zaduchu stolicy.

Wiedziałam, ile poniżeń musi znosić tata, żeby zaspokoić nasze skromne potrzeby, ale uważałam to za zupełnie normalne – przecież tak samo żyła większość ojców moich koleżanek i kolegów. Widziałam, że lękliwie spuszczał głowę, kiedy na uliczkach naszego miasta pojawił się drogi samochód. Kazał nam wtedy schodzić mu z drogi, zmuszał, żebyśmy przyspieszyli kroku, gdy auto zdawało się zatrzymywać. Byłam przekonana, że tak jest na całym świecie – przecież w szkole wpajano nam, że żyjemy dzięki BAAS*, jedynej partii istniejącej w Syrii, i dzięki sprawującej władzę dynastii Al-Asadów w kraju i w warunkach, których zazdrościła nam cała planeta. Zresztą wszyscy byliśmy członkami BAAS. W szkole podstawowej, kiedy tylko nauczyliśmy się jako tako czytać i pisać, dawano nam druczek, który starannie wypełnialiśmy – była to deklaracja członkowska młodzieżówki BAAS. Potem przez całą szkołę „zasady BAAS” – przerażające podręczniki pełne bezwstydnej propagandy – służyły nam do nauki odrębnego przedmiotu, który traktowano jak matematykę czy gramatykę. Jako dzieci wierzyliśmy w tę wiedzę tak jak w tabliczkę mnożenia – braliśmy ją za dobrą monetę. Wkuwaliśmy na pamięć całe strony pompatycznej i butnej prozy – fragmenty przemówień prezydenta Hafiza al-Asada. Tresowano nas w oddawaniu boskiej czci jedynemu przywódcy, a „rewolucja”, która wyniosła go do władzy w roku 1970, jawiła się nam jako epopeja na miarę greckiej mitologii i nikt nie miał cienia wątpliwości, że bez niego Syria już dawno zniknęłaby z mapy świata za sprawą „izraelskiego wroga”. Naszym obowiązkiem było kochać Al-Asadów, którym zawdzięczaliśmy życie, chwałę i godność. Później, w roku 2000, Baszar al-Asad zajął miejsce ojca u sterów państwa, a do szkolnych podręczników szybko dopisano kilka rozdziałów, choć w gruncie rzeczy nic się nie zmieniło.


* Partia Socjalistycznego Odrodzenia Arabskiego. Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza.

Byłam bardzo sumienna. Kiedy kończyłam odrabianie lekcji, prosiłam rodziców, żeby mnie przepytali. Robili to chętnie, a kiedy tata był w domu, widziałam, że moje prośby sprawiają mu przyjemność. Poezja, historia, geografia – niczego nie pomijał. Wysłuchiwał nawet zasad BAAS, chociaż czasem dostrzegałam, że kiedy je recytuję, dziwnie się krzywi. Zrzucał to na skurcze żołądka. Tylko raz, prawdopodobnie bardzo zmęczony, nie wytrzymał i z wściekłością cisnął książką o ścianę. Natychmiast jednak pobiegł ją podnieść i przeprosił mnie, do łagodnego gestu dołączając prośbę, żebym nie wspominała o tym nikomu, nawet najlepszej przyjaciółce. Ponieważ tata nigdy za nic nie przepraszał, tamten incydent mną wstrząsnął. Pewnie samo rzucenie książką uznałabym za błahostkę, gdyby nie fakt, że ojciec tak bardzo się tym zdenerwował.

Ta rzucona książka sprawiła, że spadły mi klapki z oczu. Miałam jedenaście lat i zaczęłam inaczej patrzeć na ojca. Od tamtej pory coraz wyraźniej dostrzegałam, że jeśli był w domu, kiedy nadawano dziennik telewizyjny, to – myśląc, że wszyscy jesteśmy zajęci swoimi sprawami – klął pod nosem, słuchając oficjalnych przemówień, które stanowiły główną jego treść. Nie prosiłam go już, żeby ściszył telewizor, który rozkręcał na cały regulator, bo uznałam, że robił to celowo, by dźwięk płynął zza naszych okien i żeby słyszeli go sąsiedzi, postępujący zresztą tak samo. W tym biurokratycznym ryku cichł uliczny zgiełk. Ojciec robił to, żeby wszyscy wiedzieli, że słucha oficjalnych wiadomości. Oczywiście nigdy go o to nie pytałam ani nie prosiłam o wyjaśnienia, ponieważ jak wszystkie syryjskie dzieci równocześnie uczono mnie mówić i trzymać język za zębami. Powiedziano mi: „Należysz do BAAS”, i rozumiało się samo przez się, że powinnam czuć się z tego dumna. Polityka była dla nas wszystkich tematem tabu, a słowa takie jak „wolność” czy „demokracja” wymazaliśmy z naszego języka. Od najmłodszych lat wiedzieliśmy, że nie należy ich publicznie wypowiadać.

Tata nie był opozycjonistą w takim znaczeniu, jakie to słowo ma poza Syrią. Był na to zbyt strachliwy. Najzwyczajniej pod słońcem miał już dość, ale w naszym kraju to zupełnie wystarczało, żeby zasłużyć na miano wroga wewnętrznego. W Zabadani, jak w każdym zakątku Syrii, roiło się od muchabaratów, współpracowników państwowych służb wywiadowczych**. Trudno było ich rozpoznać, bo wtapiali się w zwykłą ludność – właściciel straganu z owocami, stróż na budowie, a nawet bezdomny mógł okazać się szpiclem. Myślę, że połowa społeczeństwa trawiła czas na szpiegowaniu drugiej połowy z tym większym zapałem, że ci, którzy donosili o jakichkolwiek „podejrzanych faktach” – prawdziwych czy fałszywych – mogli liczyć na drobną gratyfikację. Właśnie w Syrii wyrażenie „ściany mają uszy” nabierało najpełniejszego sensu: brat potrafił donieść na brata, żona na męża, dziecko na ojca. U nas mówiło się o tym: „Oni wiedzą, ile masz ogórków w lodówce”, i nikt nie zastanawiał się nad tożsamością ludzi określanych jako „oni”. Nie sprzeciwialiśmy się, kiedy „proszono” ludność, żeby wyległa na ulice, którymi przejeżdżał jakiś polityk goszczący w naszym kraju, i głośno wyrażaliśmy radość przed kamerami telewizji publicznej.


** Od Al-Muchabarat. Pełna nazwa to Dżihaz al-Muchabarat al-A’ma, Główna Dyrekcja Wywiadu – iracka służba bezpieczeństwa.

Oficjalnie Syria była socjalistycznym rajem, ale jako czternastolatka dobrze wiedziałam, że urodziłam się w istnym piekle. Mama musiała poddać się banalnemu zabiegowi, a tata drżał o jej życie. Choć nie mógł znieść widoku krwi, obmyślał najrozmaitsze wybiegi, żeby być przy tej operacji. Zasięgał informacji o dokładnych rozmiarach blizny i jej usytuowaniu, zdobył fachową wiedzę o włókniakach macicy i przypuszczam nawet, że w końcu prześcignął w tym samego chirurga. Jego zaangażowanie wydawało mi się tak dziwne, że obleciał mnie strach. Doszło do tego, że zalewałam się łzami i pytałam tatę, czy mama umrze. Może nie mógł już znieść tego napięcia, bo pewnego razu, kiedy byliśmy w domu tylko we dwoje, ujął mnie za ramiona i spojrzał mi prosto w oczy, a potem bardzo cichym i drżącym głosem wyznał: „To nie ten włókniak wprawia mnie w przerażenie. To sala operacyjna”. I jednym tchem opowiedział mi o handlu narządami, o swoim bracie, który trafił do szpitala z powodu zwykłego zapalenia wyrostka robaczkowego, a wyszedł bez nerki, o przyjacielu, który nie przeżył, bo zabrakło defibrylatora. Jak się okazało, te, w które wyposażony był oddział intensywnej terapii, rozkradł personel, chwytający się każdej szansy podratowania budżetu domowego, a nowych jeszcze nie kupiono. Powiedział mi o głodowych pensjach urzędników, lekarzy, pielęgniarzy, o pobłażliwości czy może litości przeplatającej się z odrazą wobec ludzi dopuszczających się tego rodzaju działań. Wszyscy wiedzieli, że do złodziejstwa nie pcha ich zła wola, ale swoista konieczność. Mówił o wszystkim, jakby nie mógł powstrzymać tej lawiny słów. Z szyderczym uśmiechem zapytał, dlaczego nie dziwię się, że w szkole mam przeciętne stopnie – chociaż trochę wyższe od innych uczniów – skoro obudzona w środku nocy odpowiedziałabym na każde pytanie nauczyciela. „Gdybyś nie była naprawdę bardzo dobra, powtarzałabyś klasę po klasie. Nauczyciele oceniają ucznia za to, co znajdą w kopercie wręczonej przez rodziców. Nie zauważyłaś, że medale dla wyróżnionych i nagrody na zakończenie roku nie trafiają ani do najlepszych, ani do najinteligentniejszych? Dostają je ci twoi koledzy, którzy biorą tak zwane korepetycje. Bo tak się uzasadnia koperty”. Myślałam, że tak się dzieje na całym świecie. Niesprawiedliwość nie mogła być tylko syryjska, musiała wynikać z charakteru człowieka.

Po rewolucji krążyły przerażające historie, bo w końcu przemówili ci, którzy poznali ludzi reżimu. To, co do tej pory tylko podejrzewaliśmy, okazało się prawdą, którą potwierdzały dowody i nazwiska. Z ulic porywano dziewczęta, które wpadały w oko temu czy innemu człowiekowi dynastii Al-Asadów, celowo skazywano naród na życie w nędzy, na pracę za marne grosze, bo kiedy ludzie są głodni, skupiają się na walce o przetrwanie i nie mają czasu ani energii, żeby myśleć o polityce. Powszechnym zjawiskiem były denuncjacje, a oskarżenia nie musiały być poparte dowodami. Do więzienia trafiał każdy, kto miał nieszczęście okazać brak zadowolenia. Jak wszyscy świadomi dorośli tata milczał. Mówiąc, wydałby na siebie wyrok śmierci.






2

MOHAMED

Kiedy miałam trzynaście lat, rzuciłam w kąt lalki i zrezygnowałam z zabaw na polach otaczających nasze miasteczko. Teraz ja i moje przyjaciółki wolałyśmy godzinami rozmawiać. Nie wiem, jak udawało nam się wypełnić paplaniną tyle czasu i zawsze mieć sobie coś jeszcze do powiedzenia! Uwielbiałyśmy też chodzić „do miasta”, to znaczy na główną ulicę Zabadani, gdzie skupiały się bazary i sklepy. Oglądałyśmy wystawy. Czasem któraś z nas po długich targach kupowała jakiś breloczek, ale najpierw musiała uprosić rodziców o pieniądze, a potem zbić cenę do tych paru groszy, którymi dysponowała. Porównywałyśmy sukienki na wystawach z tymi noszonymi przez piosenkarki i popularne arabskie aktorki, bezlitośnie drwiłyśmy z chłopaków, którzy na nas zerkali, a potem zamykałyśmy się w pokoju jednej z nas, żeby wdać się w niewinne pogaduszki, przyprawiające nas jednak o rumieńce. Oczywiście nie przyszło nam nawet do głowy, żeby na ulicy porozmawiać z chłopcami, choćby tylko z tymi, z którymi jeszcze do niedawna się bawiłyśmy. Syryjskie społeczeństwo jest konserwatywne, bardzo wcześnie wyznacza granicę wieku, po przekroczeniu której chłopcy i dziewczęta zaczynają przynależeć do dwóch światów.

Nie byliśmy bardziej konserwatywni od innych, moi rodzice uchodzili nawet za „wyzwolonych”, zwłaszcza na tle ojców i matek części moich kolegów. Choć byliśmy głęboko wierzący, nie słuchaliśmy ciągle Koranu ani modłów, mimo że takie praktyki szerzyły się w kraju. Tata i mama kochali klasyczną muzykę arabską, więc to miłosne piosenki Umm Kalthum albo Fairuz umilały nam wieczory, kiedy paliliśmy na tarasie nargile (sziszę), a sąsiedzi wpadali na herbatę, żeby razem pożartować albo obejrzeć w telewizji komedię. W ramadanie te wieczory przeciągały się do świtu, a kończyliśmy je plackami z tymiankiem, które musiały nam wystarczyć do wieczora. Potem jedliśmy jeszcze słodycze, kobiety wymieniały się przepisami i doradzały sobie, a mężczyźni udawali, że ich nie słuchają, idę jednak o zakład, że już się oblizywali na myśl o tych wszystkich pysznościach, bo zdradzały to ich oczy.

Mama nigdy nie pracowała. Z tego, co czasem mówiła, wywnioskowałam, że zazdrościła młodszej siostrze, która skończyła studia, a nawet uzyskała stypendium na doskonalenie angielskiego w szkole amerykańskiej i została dziennikarką. Wciąż zresztą wykonuje ten zawód. Mama nie skończyła szkoły, ale dużo czytała – dosłownie wszystko, co wpadło jej w ręce, a szczególnie podręczniki i angielskie słowniki, których jej siostra pozbyła się z domu, przynosząc je do nas. Tata kupił mamie kilka kaset, a ona niezmordowanie ich słuchała na naszym starym magnetofonie, aż w końcu nauczyła się płynnie mówić po angielsku. Właśnie wtedy zaczęła udzielać korepetycji z angielskiego, żeby podreperować domowy budżet. Była niesłychanie cierpliwa, miała zdolności pedagogiczne, a przede wszystkim jako jedna z nielicznych w Zabadani znała język, którego tylko teoretycznie uczyliśmy się w szkole, bo w praktyce brakowało nam kompetentnych nauczycieli. Przed oficjalnymi egzaminami na zakończenie roku, które trzeba było zdać, żeby przejść do następnej klasy, rodziny zaciskały pasa i opłacały kilka lekcji dla swoich dzieci, chcąc przynajmniej uniknąć eliminującego je zera. Mama szybko wyrobiła sobie doskonałą reputację jako „anglistka” i miała wielu uczniów.

Po ukończeniu piętnastego roku życia wzorem koleżanek zaczęłam nosić chustę. Ciotka dziennikarka, która zawsze chodziła z rozwianymi włosami, skrzywiła się na mój widok. Przez pewien czas i ją kusił woal, ale go zrzuciła. To był bardzo śmiały gest, za który zapłaciła wykluczeniem z kręgu przyjaciół, jakby była zadżumiona, a także utratą wsparcia ze strony własnej rodziny, zwłaszcza matki, czyli mojej babki. Moja mama pozwoliła mi postąpić tak, jak chciałam. Sama po zaręczynach zaczęła osłaniać głowę na prośbę taty, którego bardzo tradycyjna rodzina uznawała ten gałganek za warunek sine qua non zgody na ich małżeństwo. Za jej czasów dziewczęta w chustach nie stanowiły większości na ulicach, a osłanianie twarzy było nawet źle widziane lub wręcz zakazane w szkołach i urzędach. Na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy ta praktyka zaczęła się rozpowszechniać w miastach (we Francji doszło wtedy do pierwszych sporów o chusty w szkołach), rząd BAAS opowiedział się za złagodzeniem prawa, w ten sposób gasząc w zarodku wszelkie ogniska buntu społecznego. To drobne ustępstwo zapewniło reżimowi wiele lat spokoju.

Ojciec nawet mi pogratulował podjęcia takiej decyzji, choć prawdę mówiąc, ta chusta niczego nie zmieniała ani dla mnie, ani dla moich koleżanek, które także zaczęły ją nosić. Nadal spędzałyśmy razem wiele godzin, rozmawiając, chodząc po sklepach, zachwycając się tą lub inną piosenkarką albo którymś z aktorów i komentując zachowania chłopców, którzy tak samo nachalnie gapili się na nas przedtem, jak i teraz. Próbowałam napisać piosenkę, podśpiewywałam sobie i usłyszałam od bliskich, że mam ładny głos. Zachęcona przez mamę wybrałam klasyczny repertuar, który towarzyszył mi od najmłodszych lat. Wieczorami tata chętnie słuchał mojego śpiewu.

Mohamed zagadnął mnie kiedyś w sklepie, który prowadził. To był sklep z ubraniami i często przystawałam z koleżankami przed jego wystawą podczas naszych popołudniowych wypadów do miasta. Czasami nawet wchodziłyśmy tam, żeby coś kupić, a ten sprzedawca zawsze był dla nas bardzo uprzejmy – rozkładał ubrania i pokazywał nam swoje skarby, chociaż dobrze wiedział, że nie stać nas na takie fatałaszki. Przedstawił mi się, powiedział, że jest współwłaścicielem sklepu, a potem dodał bez zbędnych ceregieli, że obserwuje mnie od trzech lat, ale dotąd nie miał odwagi mnie zagadnąć. Dwukrotnie poszedł za mną, znał moje nazwisko i adres, wiedział, czyją jestem córką, a nawet z kim się przyjaźnię i kogo najczęściej odwiedzam. Powiedział mi, że ma osiemnaście lat, ale wyglądał na znacznie starszego. Ja miałam wtedy szesnaście lat, nigdy nie spotykałam się z żadnym chłopcem i początkowo wpadłam w panikę. Czego mógł ode mnie chcieć ten nieznajomy? Mohamed pożerał mnie oczyma i zapewne dostrzegł niepokój malujący się na mojej twarzy, bo natychmiast zaczął się tłumaczyć: „Nie chcę ci zrobić nic złego, po prostu zakochałem się w tobie. Jestem odpowiedzialnym młodym człowiekiem. Chcę cię pojąć za żonę. Zechcesz za mnie wyjść?”. Cała ta sytuacja była tak nieprawdopodobna, że osłupiałam. Po chwili, nie podnosząc głosu, żeby nie zwracać na siebie uwagi innych klientek, odpowiedziałam mu dość ostro, że nie mogę powiedzieć „tak” mężczyźnie, którego w ogóle nie znam, a męża wybiorę sobie sama bez względu na trudności, z jakimi mogę się spotkać w naszym konserwatywnym kraju, gdzie wciąż jeszcze wiele małżeństw jest aranżowanych przez rodziny.

Wyszłam ze sklepu, obiecując sobie, że nigdy więcej nie przestąpię jego progu. Ale już następnego dnia, wracając ze szkoły, znów tam zajrzałam. I dzień później. Mohamed udawał, że pokazuje mi sweterki, szale, paski i sama nie wiem co jeszcze, a ja udawałam, że je oglądam i porównuję. Mohamed opowiadał mi o swojej wytrwałości przez ostatnie trzy lata, a ja słuchałam zdumiona – potrafił szczegółowo opisać niektóre moje sukienki, chociaż sama już o nich zapomniałam! Oczarowały mnie jego dobroć i uprzejmość. Był wysoki, dobrze zbudowany, a ja przy nim wydawałam się bardzo drobna i musiałam unosić głowę, by spojrzeć na niego. Czasami przechylał się przez ladę i zaglądał mi w oczy. Boże, jakie on miał łagodne oczy!

Chętnie izolowaliśmy się od świata na antresoli sklepu, choć nie mogliśmy tam liczyć na więcej intymności niż na dole, ale też wcale jej nie potrzebowaliśmy. Rozumiało się samo przez się, że nasza znajomość nie mogła na tym etapie przekroczyć fazy słów, a Mohamed tak samo jak ja przestrzegał konwenansów. Ale już same nasze spotkania naruszały zasady. Przyjaciółki towarzyszyły mi, żeby służyć za przykrywkę. Wchodziły ze mną do sklepu i wracały pół godziny później. W naszej mieścinie plotki szybko się rozchodziły, więc gdybym sama tak często zaglądała do Mohameda, jakaś życzliwa duszyczka szybko doniosłaby o tym moim rodzicom. Chociaż „wyzwoleni”, byli wyczuleni na kwestie honoru – dziewczyna nie mogła rozmawiać z nieznajomym.

Mohamed chciał wszystko wiedzieć o mnie, o moim życiu, o pragnieniach. Zdarzało mu się nawet besztać mnie za gorsze stopnie w szkole, nie chciał się ze mną spotykać w przededniu egzaminu, jeżeli nie byłam wystarczająco dobrze przygotowana, przypominał mi, jak ważna jest szkoła dla mojej przyszłości. Skrzyczał mnie, kiedy zapomniałam napisać wypracowanie. Sam bardzo wcześnie, bo mając zaledwie trzynaście lat, zaczął pracować, ale równocześnie chodził do szkoły. Imał się różnych zajęć, zdołał trochę zaoszczędzić, sprowadził z Turcji pierwszy mały transport odzieży, sprzedał wszystko i już trzymał się tej drogi, a w końcu wszedł w spółkę z właścicielem zamkniętego od pewnego czasu sklepu. Razem go otworzyli, a dzięki dobremu zaopatrzeniu wkrótce zyskali wiele stałych klientek z Zabadani. Kiedy poznałam Mohameda, przerwał już studia i chcąc pogodzić naukę z pracą bez szkody dla obu tych zajęć, zapisał się na prywatną uczelnię. Ale koszty były astronomiczne. Mimo to często wspominał, że marzy, by zostać inżynierem.

Co wieczór dzwonił do mnie na komórkę, którą dostałam od taty. I właśnie te telefony spowodowały, że mama zaczęła coś podejrzewać. Zauważyła, że odchodzę na bok, szepczę, czerwienię się i uśmiecham – pewnie głupio, bo i ja byłam zakochana. Bałam się jej reakcji, ale zaskoczyła mnie wyrozumiałością. Oczywiście najpierw na mnie nakrzyczała, powiedziała mi, że w tym wieku trzeba skupić się na nauce, a nie na amorach, zagroziła, że powie o wszystkim ojcu, a on zamieni w piekło nie tylko moje, ale i jej życie. Okazała się jednak bardziej pobłażliwa, kiedy wyznałam, kim jest mój ukochany. Mama znała Mohameda, ponieważ często chodziła do jego sklepu, i podziwiała powagę tego młodego mężczyzny, a także jego niewyczerpaną cierpliwość do klientek. Udało mi się poruszyć czułą strunę w jej sercu – mama była niewiele starsza ode mnie, kiedy spotkała ojca na ulicy w Zabadani i zakochała się w tym ładnym chłopcu, a potem wymogła na rodzinie zgodę na małżeństwo z miłości, chociaż, jak to zwykle się działo, planowano wydać ją za dalekiego kuzyna. Oczywiście nigdy nie namawiała mnie, żebym kontynuowała tę znajomość, ale przymykała na to oczy. Wiedziałam jednak, że mnie pilnuje i prawdopodobnie prowadzi dyskretne śledztwo, żeby wiedzieć, jak rozwija się sytuacja. Nie musiała mnie uprzedzać, że nie wolno mi robić głupstw – w naszym społeczeństwie nawet pocałunek był nie do pomyślenia, dopóki związek nie nabrał oficjalnego charakteru.

Znałam Mohameda od kilku tygodni, kiedy tata nagle zniknął. Tato był zwykłym urzędnikiem, nigdy nie miał żadnych problemów i był zbyt strachliwy, żeby dać się wciągnąć w jakikolwiek protest. Nawet do meczetu nie chodził za często, i to nie z braku wiary, ale żeby nie wzbudzać podejrzeń szpicli reżimu, którzy mogliby uznać, że zbliżył się do islamistów, co absolutnie nie było prawdą. W Syrii ludzie boją się wszystkiego, nawet własnego cienia. W naszej mieścinie, jak w każdym mieście i nawet najmniejszej wiosce, bezpodstawne aresztowania były codziennością. W Zabadani rok w rok dziesięciu, dwudziestu młodych ludzi aresztowano pod byle pretekstem – czasem nawet bez niego – tylko po to, żeby podsycić atmosferę zastraszenia i przestrzec tych, którym zaświtałoby w głowie snucie myśli sprzecznych z doktryną BAAS sprowadzającą się do idolatrii wobec dynastii Al-Asadów: Hafiza, kiedy to on rządził, Baszara, gdy przejął władzę po ojcu. Obserwowaliśmy losy naszej sąsiadki, której syn został aresztowany pod zarzutem „szerzenia myśli islamistycznej”. Dopiero po dwóch latach starań, płaczu, szukania poparcia, wręczania wypchanych kopert młody człowiek został uwolniony. Interweniował proboszcz pobliskiej parafii, biskup poruszył niebo i ziemię, broniąc oskarżonego, bo – jak się okazało – ów „islamista” pochodził z chrześcijańskiej rodziny i sam także był chrześcijaninem… szykującym się do kapłaństwa. Jeden z przyjaciół Mohameda miał mniej szczęścia. Został aresztowany pięć lat temu pod tym samym zarzutem, ale żaden kapłan, żaden biskup nie pospieszył mu z pomocą, nie wstawił się za nim żaden imam. Był wprawdzie muzułmaninem, ale nie chodził do meczetu, nawet nigdy się nie modlił. Przypuszczam, że nie był wierzący, tylko nie odważył się do tego przyznać, ponieważ u nas nie ma ateistów.

Tata został wezwany do komendy głównej policji w Damaszku z powodu, którego mu nie podano. Wiedział, że jest czysty jak łza, ale trochę się wystraszył. Powiedział o tym wezwaniu tylko mamie, która już wczesnym popołudniem wyglądała na zdenerwowaną, mimo że zawsze potrafiła zachować olimpijski spokój. Wieczorem tata długo nie wracał. Mama usiadła z nami do stołu, ale nie mogła przełknąć ani kęsa jedzenia. Żeby nas uspokoić, wspomniała, że ma dwa kilogramy nadwagi i obiecała sobie, że szybko je zrzuci. Wiedzieliśmy, że mama dba o linię, o utrzymanie kondycji – chodziła często do pobliskiego klubu gimnastycznego, ale nigdy nie stosowała żadnej diety i wcale tego nie potrzebowała. Kładąc się spać, podejrzewałam, że rodzice znowu się na siebie pogniewali. Tata był bardzo nerwowy, czasami zdarzało mu się wybuchać gniewem z powodu byle błahostki, choćby odrobiny kurzu na jakimś meblu. Kiedyś nawet widziałam, że uderzył mamę, ale przecież tłumaczono mi, że takie rzeczy są w małżeństwie normalne. Mimo wszystko bałam się ojca.

Nazajutrz tata też nie wrócił do domu. Mama powiedziała nam, że wyjechał. To już bardzo mnie zdziwiło, bo nie miał zwyczaju tego robić bez pożegnania z nami! Po czterech dniach mama zamieniła się w kłębek nerwów, a po Zabadani zaczęły krążyć pogłoski o aresztowaniu taty i czterech czy pięciu innych urzędników. Nikt nie wiedział, co było przyczyną ich zatrzymania, ale w Syrii nie trzeba szczególnych powodów, żeby wpakować obywatela do więzienia – zamyka się go i kropka. Kiedy mama potwierdziła te plotki, rozpłakałam się i padłam jej w ramiona. Tego wieczoru nie odebrałam telefonu od Mohameda – nie byłam w stanie wydusić z siebie słowa. Rano, przed szkołą, zajrzałam do niego do sklepu. Kazałam mu obiecać, że będzie na siebie uważał i że ze mną zostanie. Uśmiechnął się smutno. Gdyby konwenanse na to pozwalały, przytuliłby mnie z całej siły.

Na powrót taty czekaliśmy trzy i pół miesiąca, ale trudno mi było nazywać tatą tę zjawę, która w końcu stanęła w drzwiach, nie wiedząc, czy może przekroczyć próg własnego domu. Zwykle tak zadbany, był obdarty i jakby półprzytomny. Patrzył prosto przed siebie, miał rozchylone usta i wydawało się, że z trudem chwyta każdy oddech. Nie odezwał się do nas ani słowem. Przez pięć dni wcale się nie odzywał, a szóstego z jego ust wydobył się chrapliwy głos. Dopiero po kilku tygodniach odzyskał mowę. Znacznie później dowiedziałam się, że w więzieniu stracił głos od krzyku. Krzyczał, kiedy go torturowali. Był gotów wszystko zeznać, ale nie miał się do czego przyznać. A im mniej mówił, tym brutalniej go bito. Od tego czasu tata już nigdy nie nosił w domu szortów i nie wychodził na ulicę w koszulkach z krótkim rękawem. Nie rozpinał nawet kołnierzyka. Raz, tylko raz przez chwilę widziałam jego łydkę. Nie usłyszał, że wchodzę do jego pokoju, i uniósł nogawkę, wciągając skarpetkę. Ta noga była sina. Powiedziałam o tym Mohamedowi, ale i on w pierwszej chwili unikał udzielenia mi odpowiedzi. W końcu ustąpił wobec moich nalegań: „Zapewne torturowali go prądem. Te ślady znikną, ale trzeba na to czasu. Nie zadawaj ojcu żadnych pytań – był torturowany i prawdopodobnie jego ciało nie wygląda za dobrze”.

Kiedy ojca uwolniono, usiłowaliśmy się dowiedzieć, jaki był powód jego aresztowania, ale na próżno – nigdzie nie było na ten temat żadnej wzmianki. Tata nie stanął przed żadnym sądem, nie rozmawiał z sędzią, nie ciążyły na nim żadne zarzuty. Wkrótce dano nam zresztą do zrozumienia, że dla własnego dobra powinniśmy zrezygnować z tych dociekań. Prowadzenie śledztwa nie należało do nas, tylko do policji. Ale o jakim śledztwie mogła być mowa, skoro za ewentualne bezpodstawne aresztowanie odpowiedzialność spadłaby na policję? Mohamed, zazwyczaj bardzo dyskretny, spotkał się z moją matką i błagał ją, żeby ze względu na bezpieczeństwo nas wszystkich zapomniała o tej sprawie, nie próbując już niczego zrozumieć ani wyjaśnić. „Reżim jest nerwowy”, powiedział.

Kiedy tata siedział w więzieniu, nawet Mohamed dostał poważne ostrzeżenie. Był wtedy w małym meczecie, który sąsiadował z jego sklepem. Godzina modłów minęła, ale po wyjściu ostatniej klientki poczuł potrzebę, by przez chwilę pobyć w samotności i ciszy. Usiadł na dywanie zwrócony plecami do drzwi. Wkrótce usłyszał pisk hamulców na ulicy, a to w mojej ojczyźnie nigdy nie wróży niczego dobrego. Pogrążony w medytacji nawet się nie odwrócił. Ktoś wszedł do meczetu, usiadł tuż za nim i szepnął: „Mohamedzie, patrz przed siebie i uważnie słuchaj. Chcę ci powiedzieć tylko jedno: uważaj”. Mohamed najpierw uznał to za głupi żart. Wyszedłszy z meczetu, zatrzymał się przy starym piekarzu, który siedział przed swoim sklepikiem. Znali się od bardzo dawna, ale tym razem piekarz nie powitał go tak serdecznie jak zwykle. Ciężko dźwignął się ze stołka i zanim wszedł do piekarni, szepnął tylko: „Idź się ogolić”. Mohamed miał trzydniową brodę, bardzo modną na Zachodzie, ale zakazaną u nas młodym ludziom. Ci, którzy tak się pokazywali, byli automatycznie podejrzewani o „rozpowszechnianie myśli islamistycznej”; tylko starsi mężczyźni mieli prawo do kilkucentymetrowej brody. Powszechnie wiadomo było, że prawdziwych brodaczy uważano za podejrzanych.

Mohamed nie zastanawiał się długo – po prostu natychmiast się ogolił. Po tygodniu, kiedy stary piekarz w końcu trochę się uspokoił, dowiedział się, że tamtego dnia samochód budzących grozę służb bezpieczeństwa zatrzymał się przed piekarnią. Wysiadł z niego uzbrojony mężczyzna, który wślizgnął się do meczetu, a w zasadzie do izby o powierzchni kilku metrów kwadratowych, zwanej raczej miejscem modłów, i po trzydziestu sekundach wrócił do auta. Tyle czasu potrzebował, żeby przekazać swoje przesłanie mężczyźnie, którego kochałam. Przez drzwi, które przez cały ten czas były otwarte, piekarz obserwował tę scenę. Od tamtego dnia Mohamed nie chodził już do meczetu. I co rano dokładnie się golił. Nawet nie próbował ustalić, co mu zarzucano. U nas takie pytania nie miały sensu. I dlatego syryjski lud w końcu się zbuntował.




3

POD NIKABEM

W grudniu 2010 roku Tunezyjczycy wylegli na ulice, by krzyczeć do dyktatora: „Wynoś się!”. I po miesiącu prezydent Ben Ali odszedł. W styczniu 2011 roku wrzenie ogarnęło też Egipt. Egipcjanom bardzo szybko udało się uwolnić od prezydenta Mubaraka. W marcu tego samego roku przyszła kolej na rewoltę narodu syryjskiego – najpierw w Darze, mieście na granicy z Jordanią, gdzie manifestacje zostały brutalnie stłumione. Udręczona Dara była naszą nadzieją. Mieszkańcy Dumy pierwsi wyrazili z nią solidarność. Zabadani, które władze od dawna miały na oku, także wspierało zbuntowanych.

W naszym małym mieście pierwsi swój sprzeciw wobec reżimu wyrazili intelektualiści. Mieszkańcy Zabadani byli głęboko zranieni, zdławieni przez wszechobecne służby wywiadowcze. Okryci żałobą opłakiwali śmierć tych, którzy mieli mniej baraka niż mój tata i nie przeżyli więzienia. Nazywano ich zaginionymi. Zabadani wegetowało pogrążone w trwodze przed bezwzględną bezpieką, która nie strzegła bezpieczeństwa państwa, ale garstki uprzywilejowanych. Głodowało karmione frazesami o szczęściu, jakim jest urodzenie się w kraju rządzonym przez Al-Asada i BAAS, i z niechęcią patrzyło na sługusów systemu przemierzających jego uliczki swymi wygodnymi autami. W ludziach narastało poczucie upodlenia, bo mimo wszystko musieli zginać kark przed rządzącymi i głosić ich chwałę, żeby nie narazić się na oskarżenie o zdradę i nie skończyć jak mieszkańcy smutnej Hamy zdziesiątkowani w 1982 roku za „niesubordynację”.

Wyszliśmy na ulice, ale byliśmy nieuzbrojeni. Widząc adwokatów, poetów, lekarzy, inżynierów, naród ruszył ich śladem, by oznajmić, jak dość ma sytuacji w kraju, i powiedzieć: „Wynoś się!”. Licealiści, a nawet gimnazjaliści, drobni sklepikarze i ci, którzy pracowali dorywczo na budowach, zebrali się, żeby w pokojowych manifestacjach domagać się reform, wyrazić swoje potrzeby, a poprzez to – wolę życia. Nawet kobiety, co w naszej ojczyźnie było nowością, uczestniczyły w tym politycznym świętokradztwie, które polegało na powiedzeniu „nie”.

Już podczas pierwszej manifestacji ludzie z bezpieki, od których roiło się w naszym miasteczku i w całym kraju, rzucili się na tłum z pałkami i bili protestujących, póki mogli, a kiedy ci się rozproszyli, aresztowali kilku, pozostałym pozwalając uciec. Dało im to poczucie wypełnionego obowiązku. Gdy doszło do drugiej manifestacji, potraktowali ją jako rzucone im wyzwanie i otworzyli ogień. Z gołymi rękami ruszyliśmy do kontrataku, rozbudzając w nich tym silniejszą nienawiść. Pogrzebaliśmy naszych zabitych, opatrzyliśmy rannych i znów wyszliśmy na ulice.

Chociaż nie postawiłabym złamanego piastra na naszych nauczycieli, którzy byli w moich oczach uosobieniem korupcji, to ku mojemu wielkiemu zdumieniu właśnie oni stanęli na czele tego ruchu. Nie wolno im było opuścić stanowisk pracy, więc podjęli strajk i wyszli na główny plac. I zapewne to oni najgłośniej krzyczeli, a ich głosy świadczyły o desperacji, której wcześniej nie rozumiałam i którą tak ochoczo uznałam za zachłanność. Czyż nie dlatego tak nachalnie domagali się kopert, wystawiając oceny odzwierciedlające częstotliwość korepetycji, za które płacili rodzice, że najzwyczajniej pod słońcem byli głodni? Spotkaliśmy się na placu, a ja uświadomiłam sobie, że ich pensje były równie niskie jak urzędnicze wynagrodzenie ojca. Parę funtów syryjskich, za które można było przeżyć tydzień. Tym ludziom głód zaglądał w oczy, nie mieli więc wyjścia – musieli jakoś zdobyć pieniądze na resztę miesiąca.

Razem z koleżankami brałam udział we wszystkich albo prawie wszystkich manifestacjach. Początkowo bałam się przyznać do tego tacie. Od jego uwolnienia minęły dopiero cztery miesiące, ślady tortur jeszcze nie zniknęły, widzieliśmy, jak krzywił się z bólu przy każdej próbie zmuszenia prawej ręki do wysiłku. Nie starał się już nawet ukrywać przed nami maści i bandaży, którymi bezskutecznie usiłował wyleczyć nadal jątrzące się rany na nogach i plecach. Po powrocie do domu nie poszedł do lekarza. Kiedy został aresztowany, zawieszono wypłacanie mu pensji, nie miał więc skąd wziąć pieniędzy na „kopertówkę”, która musiałaby być tym solidniejsza, że chodziło o leczenie śladów tortur dokonywanych w reżimowym więzieniu, co byłoby nielegalne. Ojciec ze strachliwego urzędnika, jakim był przed aresztowaniem, zmienił się teraz w człowieka sparaliżowanego potwornym lękiem. Zrezygnował z dorywczych prac, które kiedyś pozwalały mu łatać rodzinny budżet, z domu wychodził tylko do biura, gdzie siedział cicho do czternastej, żeby potem wrócić prosto do domu i zamknąć się w sypialni. Bardzo rzadko wychodził na taras, a życie w ciągłym strachu sprawiło, że stał się drażliwy i agresywny.

Musiałam ukrywać przed nim swoje zaangażowanie, ale podstawową zasadą ostrożności było niedopuszczenie, by zidentyfikowały mnie służby bezpieczeństwa. Wybrałam najprostsze rozwiązanie – osłaniałam się nikabem, który całkowicie zakrywał moją twarz. My, dziewczęta, nie bałyśmy się uczestniczyć w manifestacjach, nie bałyśmy się nawet umrzeć, w przerażenie natomiast wprawiała nas myśl o aresztowaniu. Docierały do nas pogłoski o tym, co spotykało kobiety, dziewczęta, a nawet małe dziewczynki, które wpadły w szpony reżimowej policji, o tym najgorszym poniżeniu, na jakie może zostać skazana Syryjka – gwałcie, a raczej gwałtach, którym poddawano więźniarki, hańbiąc je już na zawsze, nawet w oczach najbliższej rodziny.

Mimo wiszącej nad nami groźby przychodziło nas coraz więcej – wszystkie w nikabach. Także Mohamed nie opuszczał żadnej manifestacji i często zdarzało się, że dzięki anonimowości, jaką zapewniał mi mój „przenośny namiot”, mogliśmy stać tuż obok siebie, przytuleni, po raz pierwszy razem na ulicy. Jego dźwięczny głos wznosił się ponad inne. Wykrzykiwał swój gniew, wyrażał poczucie wstydu. Krzycząc „Allah akbar”, Bóg jest wielki, brał odwet za to, że nie mógł chodzić do meczetu. Przez kilka dni „zapominał” nawet o goleniu i nosił zarost jak trofeum wojenne, jak rekompensatę za wszystkie doznane poniżenia. Jego sklep, jak wszystkie inne, był zamknięty. Któż jednak mógł myśleć o handlu, gdy pojawiła się szansa, że w końcu ujrzymy światełko wolności w tunelu? Nigdy dotąd nie zajmowałam się polityką, ale teraz to właśnie ona stała się dla mnie najważniejsza.

Całe miasto chodziło na manifestacje, w końcu więc tata musiał pogodzić się z faktami – moja siostra i ja spędzałyśmy lwią część dnia na ulicy. Trudno się zatem dziwić, że – świadom naszego udziału w demonstracjach – zdenerwował się, kiedy pewnego dnia wróciłam do domu wcześniej niż zwykle z podpuchniętymi od płaczu oczyma. Nie odważył się zapytać wprost, bo bał się tego, co mógłby usłyszeć w odpowiedzi, ale wpatrywał się w moje ręce, w moją twarz, szukając śladów uderzeń, obserwował, czy choćby lekko nie utykam, czy nie odniosłam jakichś obrażeń. A ja płakałam, nie mówiąc ani słowa. Bo nie mogłam powiedzieć ojcu prawdy – na moich oczach aresztowano Mohameda, a ojciec nie miał pojęcia, co łączy mnie z tym chłopakiem.

Nadeszły najgorsze dni w moim życiu. Znacznie gorsze od tych, które przeżywam dziś. Przez cały czas wpatrywałam się w telefon, a było mi tym trudniej, że nie mogłam zwierzyć się ze swojej tragedii nikomu oprócz siostry. Kiedy próbowałam wyżalić się koleżance, jednej z tych, które kryły moje wizyty w sklepie, w odpowiedzi usłyszałam słowa będące jak smagnięcie batem: „Jesteś ładną dziewczyną, masz dopiero siedemnaście lat. W najgorszym razie znajdziesz sobie innego narzeczonego”.

Czwartego dnia doczekałam się wreszcie telefonu od Mohameda. Minęło kilka miesięcy, zanim zdołał opowiedzieć mi o wszystkim, co wydarzyło się w ciągu tych kilku dni jego pobytu w piekle. Wtedy usłyszałam tylko: „Nic mi nie jest, kocham cię, chcę się z tobą ożenić. Muszę jak najszybciej iść do twojego ojca, poprosić o twoją rękę. Przygotuj grunt”. To były jego pierwsze słowa po zwolnieniu z więzienia. Spotkaliśmy się wieczorem tego samego dnia. Dostrzegłam zmianę w jego spojrzeniu. Z oczu Mohameda zniknęła łagodność, teraz spoglądały twardo – jak nigdy dotąd. Uśmiechał się wprawdzie, ale tak naprawdę uśmiechały się tylko jego usta. Poruszał się też jakoś dziwnie, w rozkroku, powoli przesuwając nogi i jakby bojąc się każdego fałszywego kroku. Zupełnie obojętnym tonem, jakby chodziło o banalną, choć niezbyt miłą przygodę, wyjaśnił mi, co się stało: „Włożyli mi nogi do ciepłej wody, a potem przepuścili prąd po ich wewnętrznej stronie”. Do ciepłej wody? „Wtedy taka tortura staje się bardziej bolesna. Wiesz, było nas tam wielu, nie mogli marnować czasu, spieszyło im się”.

Mohamed uniknął formalnego przesłuchania. W komisariacie, dokąd go najpierw zabrano, obdarty, ciskający przekleństwami szpicel wyrecytował hasła, które Mohamed skandował podczas manifestacji. Szpicel raz po raz klął i okładał go pałką, bił po brzuchu, po plecach. „Sfilmowaliśmy cię, zachowamy sobie to nagranie. Następnym razem…”. Ale za tym pierwszym razem skończyło się na kilku sesjach z elektrycznością i na biciu pałką, a przede wszystkim na obserwowaniu losu współwięźniów, jakby chciano dać mu nauczkę i przedsmak tego, co może go spotkać. Liczono, że kiedy wyjdzie z aresztu, opowie o wszystkim swoim znajomym i w ten sposób niektórym z nich wybije z głowy „szalone” pomysły. Trzymano go w takich warunkach, jakie panują w naszych więzieniach, gdzie w jednej ciasnej celi tłoczy się po kilkudziesięciu więźniów. Te cele były tak małe, że ludzie musieli spać na zmianę – połowa układała się na gołej ziemi, reszta stała, a wszyscy starali się zajmować jak najmniej miejsca. „Po dwóch, trzech godzinach ci stojący zaczynali się niecierpliwić – byli zmęczeni, więc kopali śpiących, żeby zmusić ich do zamiany miejsc”. Dowiedział się, co oznacza jeden jedyny sedes w kącie takiej celi, nieoddzielony choćby ścianką, która nie zapewniłaby wprawdzie nawet odrobiny intymności, ale pomogłaby zachować poczucie człowieczeństwa. Takich jednak praw nie przyznawano ludziom uwięzionym bez nakazu, bez sądu, bez powodu. Musiał, podobnie jak inni, przełamać się i pić wodę ze spłuczki, jeśli strażnicy „zapomnieli”, że nieszczęśnicy w zatłoczonej celi duszą się i pocą, więc należy im się chociaż zwykła woda. I tak jak inni walczył o jedzenie, kiedy przynoszono jedną zbiorową miskę i rzucano ją na środek celi. Ta porcja ledwie zaspokoiłaby głód dwudziestu osób, a podzielić się nią musiało siedemdziesiąt. I jak wszyscy Mohamed był wyprowadzany z celi na przesłuchania, do których nigdy nie dochodziło.



W rzeczywistości nie chciano go wcale przesłuchiwać, chciano mu tylko pokazać! Zobaczył, na czym to polega. Ujrzał starca przykutego do podłogi i stojącego przed nim syna. Ten młodszy miał zakrwawione ramiona i obrzmiałą twarz, a oficer wrzeszczał mu tuż nad uchem: „Gadaj albo cię zmusimy, żebyś szczał ojcu do gęby”. I widział, jak jeden z policjantów sikał na tego starego ojca, który nie miał już nawet siły protestować. Mohameda zaprowadzono też pod drzwi celi szczurów, gdzie strażnicy zmusili go, żeby przytknął oczy do judasza, i pilnowali, żeby ich nie zamykał ani nie odwracał wzroku. Chcieli, żeby to zobaczył. I zobaczył. W półmroku cuchnących stęchlizną podziemi dostrzegł kobietę leżącą krzyżem na ziemi. Miała celowo pokaleczone nogi. Widział, jak szczury, odurzone wonią krwi, rzucały się na nią i pożerały żywcem. Cóż mogła uczynić ta biedaczka, żeby zasłużyć sobie na taką śmierć?

Po tym makabrycznym pokazie wszystkie inne tortury wydawały mu się drobnostką: nacinanie skóry rąk i nóg oraz polewanie ran alkoholem albo posypywanie solą przez sadystów, którzy zataczali się przy tym ze śmiechu; opluwanie; obelgi; zadawane na oślep uderzenia pejczem albo batem, gdy strażnicy wpadali dla rozrywki do przepełnionych cel; bójki w dziesięciu na jednego, kiedy to oprawcy, rozjuszeni niemal jak te szczury, które wabiła woń krwi, pastwili się nad leżącym na ziemi chłopakiem, wykrzykując hasła manifestantów: „Kto się nie przyłączy, nie ma honoru”... Tortura wody i tortury ogniem. „Ich kaci to prawdziwi artyści”, wzdychał Mohamed. „Wykonują swój fach, jakby uprawiali sztukę, wymyślając wyrafinowane tortury, które mogą zrodzić się tylko w chorym umyśle. To mistrzowie – każdego zmuszą, żeby przyznał się w końcu do tego, co mu zarzucają. Dysponują bardzo skuteczną bronią – rodziną zatrzymanego, którą w razie potrzeby sprowadzają i wykorzystują do pomocy. Kto nie zacząłby zeznawać, widząc, jak katują i torturują jego ojca, matkę albo dziecko?”. Wciąż jeszcze drżało mu serce, kiedy opowiadał o tej nocy, gdy jeden ze współwięźniów krzyknął: „Allah akbar”, a wszyscy inni, nawet ci, których wyrwał ze snu, zawtórowali mu. „Strażnicy wpadli w szał, wbiegli do celi, ale już nie mogliśmy przestać. W tym krzyku wyrażała się nasza wola życia”.

Zwolniony z więzienia po trzech dniach, Mohamed postanowił chwycić za broń. Dołączył do rebeliantów, którzy zaczynali się organizować, a ja nadal codziennie wkładałam nikab i chodziłam na manifestacje, żeby na swój sposób uczestniczyć w pokojowej rewolucji, która ogarniała coraz szersze rzesze ludności. W liceum już tylko sporadycznie prowadzono normalne zajęcia. Nie czułam się przygotowana do egzaminów, ale tata nie zgodził się płacić za korepetycje, które pomogłyby mi nadrobić zaległości. Prawdę mówiąc, tym razem ewentualność powtarzania klasy niewiele mnie obchodziła, bo brałam udział w tworzeniu przyszłości całego społeczeństwa. Dlatego przestałam chodzić do szkoły, pewna, że to tylko chwilowa sytuacja. Powtarzałam sobie, że wkrótce wszystko się unormuje, a ja wrócę do nauki. Nie wiedziałam, że już nigdy nic nie będzie takie jak kiedyś.

Buntownicy dysponowali w tym okresie tylko prymitywną bronią. Nie mieli pieniędzy ani możliwości, żeby się uzbroić, a ich walka była z góry przegrana. Tyle że w takich rachubach nikt nie brał pod uwagę potęgi desperacji i gniewu, które nimi powodowały. Podobnie jak gladiatorzy na arenach rzymskich cyrków, toczyli walkę, w której stawką było życie. Brali odwet za całe dziesięciolecia poniżeń i wyrzeczeń. Wielu z nich, jak Mohamed, poznało reżimowe więzienia, inni mieli wśród najbliższych kogoś, kto trafił za kraty, a czasami kogoś, kogo już nigdy nie ujrzeli i kto powiększył grono „zaginionych”. A tych liczyło się w Syrii w tysiącach. To nie karabiny, ale determinacja buntowników zmusiła siły rządowe do wycofania się z naszego miasta. Po siedmiu miesiącach pokojowej rewolucji i walk przy użyciu lekkiej broni – partyzanckich walk ulicznych – Zabadani stało się miastem wyzwolonym.

Ostatnie tygodnie przed zwycięstwem upływały nam w euforii. Manifestacje nie ustawały, większość kobiet zrzuciła nikaby, by jawnie wyrażać gniew. Już się nie bałyśmy, chociaż strzelano do nas najprawdziwszymi kulami. Spieszyłyśmy z pomocą rannym, zbierałyśmy zabitych, stawiałyśmy czoło przeciwnikowi. Nasi rebelianci szybko ustalali, skąd padają strzały, i dawali nam osłonę ogniową, żebyśmy mogły pozostać na ulicy. Chronili nas przed reżimem.

Przestałam się bać nawet ojca i zgodziłam się, żeby Mohamed poprosił go o moją rękę. Mój ukochany, ściśle przestrzegając obyczajów, pewnego dnia zapukał do drzwi naszego mieszkania. Otworzył mu tata. Mohamed przedstawił się, opowiedział o swoim życiu, o rodzinie, o ambicjach, a potem wyjaśnił powód swojej wizyty – pragnął, by ojciec zgodził się przyjąć jego rodziców, którzy zamierzali prosić w jego imieniu o moją rękę. Ponieważ w domu gościł nieznajomy (ojciec nie wiedział o mojej znajomości z Mohamedem), poszłam do swojego pokoju. Serce waliło mi tak mocno, że o mało tętno nie rozsadziło mi uszu. Miałam spocone dłonie i chociaż – jak przystało na dobrze wychowaną dziewczynę – siedziałam na łóżku, w myślach tańczyłam z radości. Podczas tego spotkania ojciec dwukrotnie wchodził do mojego pokoju. Nie odezwał się ani słowem, tylko na mnie patrzył, a potem wychodził, zamykając za sobą drzwi. Udawałam całkowitą obojętność. Wsadzałam nos w książkę, chociaż nie byłabym w stanie przeczytać nawet jej tytułu. Tylko na moment podnosiłam oczy, by spojrzeć na tatę, ale w głębi ducha umierałam ze strachu.

Kiedy Mohamed wyszedł, tata znowu pojawił się w moim pokoju. Tym razem usiadł na łóżku na wprost mnie. Przez chwilę milczał i miałam wrażenie, że jest wzburzony. Potem głęboko odetchnął i powiedział: „Przed chwilą złożył mi wizytę pewien młody człowiek, który pragnie się z tobą ożenić”. Milczałam, bo nie byłam w stanie wydusić z siebie słowa. Miałam siedemnaście lat i ojciec dodał po chwili, że jestem za młoda na zamążpójście. Zapytał, co o tym sądzę. „Przecież go nie znam”, szepnęłam. Na szczęście właśnie wtedy pojawiła się mama. Znając moją tajemnicę, zareagowała entuzjastycznie: „Nie byłam starsza od Fayzy, kiedy się zaręczyliśmy”, przypomniała tacie. „Można przecież odsunąć datę ślubu, ustalić, że odbędzie się za dwa czy trzy lata. Czego się obawiasz? Przecież ten Mohamed obiecał nam, że nawet po ślubie Fayza będzie mogła się uczyć, jeśli tylko zechce”. Rodzice ustalili, że nazajutrz mama wybierze się ze mną na bazar, abym mogła przyjrzeć się pretendentowi do mojej ręki, i że zamieni z nim kilka słów w mojej obecności. Tata poprosił, żebym się namyśliła, a przede wszystkim, żebym nie podejmowała pochopnej decyzji. Udawałam więc, że się namyślam, że waham się przez kilka dni, czy powiedzieć tak. Kiedy w końcu to zrobiłam, zdziwił się, ponieważ zawsze krytykowałam aranżowanie małżeństw i twierdziłam, że nigdy nie zgodziłabym się wyjść za narzuconego mi kandydata, za mężczyznę, którego sama nie wybrałam. Czy domyślał się, że Mohamed nie jest mi obcy? Nie wiem, ale jeśli tak, to zachował tę wiedzę dla siebie.

Rodzice Mohameda byli tak samo jak mój ojciec zaskoczeni pomysłem syna. Oni również uważali, że chłopak jest za młody, żeby się wiązać, przecież dopiero niedawno skończył dziewiętnaście lat. Czy to powszechna radość sprawiła, że rozwiały się wątpliwości naszych rodzin? Czy tak zadziałała na nie perspektywa rychłego wyzwolenia Zabadani? Faktem jest, że już po kilku dniach ojciec i matka Mohameda, ubrani w najlepsze stroje, pojawili się u moich rodziców, którzy oczekiwali ich starannie przygotowani. Mama wydobyła z szaf piękne szydełkowe serwety ze swojej wyprawy i ułożyła je na stolikach, dokładnie wysprzątała salon i kupiła dwa bukiety kwiatów, które ustawiła w widocznych miejscach, w pobliżu ciasteczek z miodem i migdałami oraz syropów we wszystkich możliwych kolorach.

Tata przyszedł po mnie i zaprosił do salonu, gdzie przedstawił mnie gościom, a ja udawałam obojętność, kiedy moje oczy napotkały spojrzenie Mohameda. W moim sercu nie było cienia wątpliwości – wiedziałam, że dokonałam trafnego wyboru. Ojciec Mohameda wyraził prośbę o moją rękę w tradycyjnej formule, a tata odpowiedział mu w ten sam sposób, udzielając swej zgody. Wtedy mama ustawiła na stole słodycze i podała szklanki z syropem, ale ledwie zdążyliśmy po nie sięgnąć, a już musieliśmy opuścić dom – Zabadani było bombardowane. Odkąd bowiem stało się jasne, że miasto wkrótce będzie wolne, wojska Baszara al-Asada ustawiły czołgi na pobliskich wzgórzach i raz na jakiś czas dokonywały ostrzału. Ale to był zaledwie przedsmak tego, co czekało nas w przyszłości…




4

TATA

Tata wychował się w Damaszku, skąd pochodziła jego rodzina, nawiasem mówiąc, bardzo szczycąca się tym rodowodem i niepróbująca nawet ukryć wzgardy wobec prowincjuszy, „małomiasteczkowych” prostaczków, do których zaliczała także moją matkę i jej krewnych. Wraz z rodzicami i siedmiorgiem rodzeństwa tata tłoczył się w dwupokojowym mieszkanku, a jego ojciec imał się każdej pracy, żeby wszystkich wyżywić. Ale za to te dwa pokoiki znajdowały się w sercu stolicy, na starym mieście…

Była to rodzina bardzo konserwatywna i pobożna, toteż nawet w skwarne damasceńskie lata babka i ciotki nigdy nie przekraczały progu domu ubrane inaczej niż w długie granatowe albo czarne płaszcze i gęste chusty, zakrywające nie tylko włosy, ale również czoło i brodę, oraz w rękawiczki, aby nikt nie mógł ujrzeć ich dłoni. Dwie z moich ciotek postanowiły nosić nikab zakrywający twarz, a rodzina przyjęła to z radością. Przemykały więc ulicami niczym zjawy, podczas gdy matka mojej mamy biegała w spodniach, oczywiście szerokich, ale za to wygodnych. Na domiar złego ta druga babcia nie przejmowała się zbytnio obowiązkami domowymi.

Rodziny pałały do siebie wzajemną nienawiścią i przy okazji każdej naszej wizyty u krewnych ojca lada wzmianka o mojej drugiej babci powodowała, że matka ojca niezmiennie zaciskała usta we wzgardliwym uśmieszku i rzucała już rytualne słowa: „Odbyła rzecz jasna pielgrzymkę do Mekki, ale to fałszywa hadżdże” (taki honorowy tytuł nadawano kobietom, które przynajmniej raz w życiu udały się do Mekki). A potem wypominała matce mojej mamy nie tylko noszenie spodni, ale także upodobanie do palenia nargili i słuchania muzyki, będącej prawdziwą babciną pasją. Miała pretensje o to wszystko, co uważała za brak nabożności. A trzeba przyznać, że w tej dziedzinie matka ojca była niepokonana.

Co rano, zarówno zimą, jak i latem, wstawała przed świtem i szła do meczetu, żeby w przeznaczonym dla kobiet zakątku uczestniczyć w pierwszej rytualnej modlitwie. Cztery pozostałe modlitwy odmawiała w domu, zmuszając całą rodzinę, by również dopełniała tego obowiązku. Była w tych sprawach nieprzejednana, podobnie jak we wszystkich innych kwestiach, i surowo wychowywała dzieci, żeby „pomóc im zmierzyć się z trudami życia”. Tata zapamiętał na zawsze, jak kiedyś, jako mały chłopiec, został na cały dzień przywiązany do kolumny i pozbawiony jedzenia i picia. Nie przypominał sobie, jakim głupstwem zasłużył sobie na taką karę, ale musiał to być jakiś drobiazg. Nie zapomniał natomiast pragnienia, jakie dręczyło go od wczesnego popołudnia, a które mógł ugasić dopiero po zapadnięciu zmroku. Kiedy odwiązano go od kolumny, osunął się na ziemię. Miał wtedy osiem lat.

On, który chodził do szkoły z plastikową torbą zamiast tornistra i musiał znosić kpiny kolegów z bogatszych rodzin, chciałby wychowywać nas tak, jak sam był chowany – w wymuszonej skłonności do wyrzeczeń, i tak przecież będącej chlebem powszednim lwiej części Syryjczyków. Zapomniał tylko, że od czasów jego dzieciństwa świat bardzo się zmienił. Nie mieliśmy odwagi o nic go prosić – ani o nowe pióro, ani tym bardziej o podrabiane nike, bez których palilibyśmy się ze wstydu przed koleżankami i kolegami. Buty marnie naśladowały oryginał, ale cóż nas to mogło obchodzić – nigdy nie widzieliśmy tych prawdziwych, a liczyło się tylko, żeby mieć to duże logo, dowód, że jest się na czasie. Dlatego załatwialiśmy wszystkie takie sprawy z mamą, a ona wieczorem próbowała podejść ojca: „Dzieci potrzebują nowych butów, te stare już się podarły”. Tata się złościł, wyrzucał mamie, że nas psuje, ale w co drugim przypadku po utarczce ustępował. Podejrzewam, że mama po to tak wytrwale i bez niczyjej pomocy uczyła się angielskiego, żeby nie musieć wciąż go o wszystko prosić, i z tego powodu zaczęła udzielać korepetycji. Ojciec przejrzał jej grę i dlatego przestał jej dawać pieniądze dla nas, kiedy zgłosiła się do niej pierwsza uczennica.

Tata na pewno nas kochał, ale my nigdy tego nie odczuliśmy, bo nie okazywał nam tego. Jego jedyną ambicją w naszym wychowaniu było „hartowanie”. Bardzo lubił to słowo. I wcielał w życie damasceńskie przysłowie, które powtarzał nam przy każdej okazji: „Jedz miód i każ synowi jeść gówno, on jest przed, a ty za”. A potem dodawał zadowolony z siebie: „Macie przed sobą całe życie. Będziecie jeść miód, jeżeli sobie na to zapracujecie”. Mama też nie urodziła się w bogatej rodzinie, ale wychodziła z założenia, że powinna oszczędzić nam problemów, z którymi sama musiała się borykać w dzieciństwie. Była gotowa wszystko dla nas poświęcić. Dzięki niej tata nie zdołał w pełni zrealizować swego programu „hartowania” trojga dzieci.

Na Wschodzie nigdy nie zrywa się więzi z rodziną, a związki mojego ojca z jego krewnymi były bardzo bliskie. Był ładnym chłopcem, bardzo wcześnie przerwał naukę, żeby żyć na własny rachunek. Imając się różnych dorywczych prac, dotarł w końcu do Zabadani, gdzie wynajął mały pokoik. Co tydzień wysyłał rodzicom trochę pieniędzy. W Zabadani poznał mamę, która dała mu się zauroczyć i przerwała naukę, żeby za niego wyjść. Początkowo rodzice ojca sprzeciwiali się temu małżeństwu, bo według planu miał poślubić jedną z kuzynek, dziewczynę wychowaną zgodnie z surowymi nakazami religii i tradycji, a przez moich dziadków uznaną za idealną matkę jego dzieci, rzecz jasna licznych. Ponieważ jednak ojciec nie dał się przekonać, babka zdecydowała przyjechać wraz z mężem z Damaszku do Zabadani, żeby prosić o rękę mojej mamy dla swego syna.

Fakt, że to małżeństwo nie było zaaranżowane, nie sprawił, by babka choć trochę wyżej ceniła synową, zwłaszcza że nie mieściło jej się w głowie, aby porządna dziewczyna mogła sama wybierać sobie małżonka. Uważała też za naturalne, że młodzi zamieszkają w Damaszku, i zaczęła szukać dla nich mieszkania w pobliżu własnego. Planowała także zająć się reedukacją synowej. Ale te plany spaliły na panewce, bo moja druga babcia namówiła zięcia, żeby ubiegał się o pracę w urzędzie, a kiedy udało mu się znaleźć pierwszy stabilny etat, pomogła mu opłacić komorne i zacząć urządzanie naszego przyszłego mieszkania. Tata nie miał najmniejszej ochoty wracać do Damaszku. Przywykł do przestrzeni i wygód prowincji, cenił sobie przyjemne życie w Zabadani, lubił palić fajkę wodną na tarasie, oddychając pełną piersią, gdy latem stolica dusiła się od gorąca.

Tata często odwiedzał rodzinę w Damaszku. Żeby ułatwić sobie podróże, kupił stary samochód, wziąwszy tontynę, która jest u nas zapomogą dla tych, co nie są wystarczająco bogaci, aby udać się do banku. Zasada jest banalna: dziesiątki osób umawiają się i wpłacają co miesiąc określoną kwotę do wspólnej kasy. I co miesiąc jedna z nich otrzymuje zysk, by dowolnie go wykorzystać – na otwarcie sklepu, umeblowanie domu, zakup, jak w przypadku ojca, starego samochodu, mającego służyć także jako nielegalna taksówka. Czasami ojciec zostawiał samochód mamie, która uparła się, by zrobić prawo jazdy. Kiedy sypał śnieg, odwoziła nas do szkoły, a gdy pogoda była ładna, zabierała na wycieczki za miasto, w okolice Zabadani. Wracaliśmy do domu z naręczami polnych kwiatów oraz kawałkami drewna i czuliśmy się, jakby właśnie skończyły się wakacje, chociaż to słowo było w naszym języku niemal tak nieobecne, jak zakazane w Syrii terminy polityczne.

Po powrocie z Damaszku ojciec był zawsze w paskudnym nastroju. Prowokował mamę kąśliwymi uwagami i nie mógł znieść, gdy próbowała na nie odpowiadać. Takie wieczory niezmiennie kończyły się kłótnią. Wciąż powracały te same kwestie – tata informował, że chce, byśmy przeprowadzili się do stolicy i zamieszkali w pobliżu jego rodziny, obwiniał mamę o zbytnią wyrozumiałość dla nas, mówił, że byłby szczęśliwszy z dziewczyną ze „swojego” środowiska – pochodzącą z Damaszku, konserwatywną; krytykował nasz sposób ubierania się, tę prostą drogę do łamania tradycji i nakazów religii. Na zakończenie obwieszczał, że przynosimy mu wstyd. I wtedy mama wybuchała. Nie zamierzała nawet słuchać o Damaszku, a my w pełni się z nią zgadzaliśmy. Po pierwsze, nie chciała rezygnować ze spokojnego i wygodnego życia na prowincji, by przenosić się do stresującego wielkiego miasta – wiem, że w głębi ducha ojciec też wcale tego nie chciał, w przeciwnym razie zmusiłby nas do przeprowadzki, bo nasze społeczeństwo jest patriarchalne, a głowa rodziny jest niepodzielnym panem w swoim domu, choćby to była zwykła lepianka. Po drugie jednak, mama nie chciała znaleźć się pod kuratelą mężowskiej rodziny, która nie kryła wobec niej wrogości, a co za tym idzie, wobec nas, jej dzieci. Mama nie zamierzała rezygnować z tej odrobiny wolności, jaką miała.

Przy szczególnych okazjach, zwłaszcza w święta religijne, tata zabierał nas do Damaszku, ale z upływem czasu te odwiedziny stawały się dla nas coraz większą katorgą. Dzieci, wnuki, kuzyni – za każdym razem było nas coraz więcej i musieliśmy się tłoczyć w dwupokojowym mieszkanku dziadków, które babka uważała za pałac. W tych zaś warunkach nie mogliśmy uniknąć rozmów, które były zwykłym dogadywaniem. Nikomu nie szczędzono pogardliwych komentarzy, a jednym z ulubionych tematów ojcowskiej rodziny była hishma, nieskromność: nieskromne były kobiety, które wychodziły na ulicę, nie osłaniając się tak, jak należało zdaniem moich krewnych, czyli praktycznie w przebraniu kruków, a także mężczyźni, którzy dawali swobodę (bardzo względną) żonom i córkom, pozwalając im się przechadzać – już samo to słowo w ich ustach było obelgą – oraz ci, którzy woleli słuchać muzyki niż nabożnych tekstów i przesiadywali na ławkach w parkach „w gronie dziewcząt” bez pilnującego ich mężczyzny. Każde ich stwierdzenie brzmiało jak prokuratorski zarzut wobec mojej mamy i jej rodziny. Ojciec zapewne słuchał tego w kółko, kiedy przyjeżdżał do Damaszku bez nas, a wtedy najprawdopodobniej ataki były jeszcze bardziej otwarte. Dlatego wracał do domu tak podenerwowany.

Z perspektywy czasu widzę, że rodzina ojca, uważająca się za nabożną i przestrzegającą nakazów islamu, w rzeczywistości wyznawała tę nową, bardzo rygorystyczną religię, którą na Zachodzie określa się mianem islamizmu, a która z prawdziwym islamem ma niewiele wspólnego. Czyż nasza religia nie zabrania nam nade wszystko oczerniania innych i działania na ich szkodę? Tego uczyła mnie matka, to z uporem powtarzała nam jej matka, wpajając nam od najmłodszych lat, że nie wolno obmawiać sąsiadów ani mówić źle o koleżankach. Babcia nie przesiadywała w meczecie, wolała modlić się w domu; podczas ramadanu przestrzegała postu, ale nie rezygnowała z zajęć uważanych przez rodzinę ojca za świeckie, a tak niewinnych, jak chodzenie do sklepów, słuchanie muzyki, oglądanie w telewizji komedii czy wyprawy na wieś – tylko dla przyjemności, jaką sprawia spacer. Odmawiając sobie tak banalnych radości, rodzina ojca gorzkniała i kostniała. Wyznawała religię haramu, zakazu, religię będącą jak krępujący kaftan, który dusi i męczy.

W Damaszku żylibyśmy jak w piekle – nie mogłabym nawet wyjść sama na ulicę. Kiedy dojrzałam, sprecyzowały się plany, jakie miała wobec mnie rodzina ojca. Stałam się młodą dziewczyną, a ich obowiązkiem było strzec mnie przed pokusami swobody, bo wówczas groziłoby mi, że się zakocham, najprawdopodobniej w nieznajomym. Dlatego zależało im, żeby jak najwcześniej mnie zaręczyć, a narzeczonego już mi wybrali – był to mój kuzyn, syn stryja, młodzieniec, który stale mi się przyglądał, a kiedyś ośmielił się nawet zapytać, jak długo zamierzam chodzić tak lekko ubrana po ulicach. Było to tuż po tym, jak zdecydowałam się nosić chustę – na jego gust zbyt małą i nic nieznaczącą. Prawdę mówiąc, małżeństwo ze mną wcale go nie nęciło. I jestem mu za to wdzięczna.

Wiadomość o moich zaręczynach z Mohamedem kompletnie ich dobiła. Od tej chwili rodzina ojca z jeszcze większą przyjemnością i bardziej otwarcie wyrażała swą niechęć do nas. A od wyjścia z więzienia ojciec jeszcze łatwiej ulegał jej wpływom i był dla nas coraz gorszy, wręcz brutalny. Dotyczyło to zwłaszcza mamy, której chciał narzucić obyczaje z innego stulecia podtrzymywane przez jego krewnych. Nie śmiał podnieść na mnie ręki, ponieważ bał się Mohameda (tata nie potrafił uwolnić się od strachu), ale wielokrotnie widziałam, jak bił mamę, która uciekała do kuchni, żeby się wypłakać. Któregoś dnia obwiniał ją nawet o to, że nie ma brata. Rodzice mamy mieli cztery córki i synka, który zmarł jako mały chłopiec. Bardzo kochali swoje córki i nie przyszło im do głowy, by powiększać rodzinę, jak się to praktykowało w tradycyjnych środowiskach, dopóki nie narodzi się „dziedzic”, który czuwałby nad siostrami. Takie uwagi ojca były zapewne echem tego, co słyszał od własnej matki. W końcu zaś oświadczył, że nie chce widzieć pod swoim dachem krewnych mamy.

Okazało się, że tylko Mohamed potrafi stawić czoło rodzinie ojca. Kiedy się zaręczyliśmy, dziadkowie zaprosili nas, oczywiście z moimi rodzicami, do Damaszku. Mohamed cierpliwie odpowiadał na pytania, którymi go zasypywali: tak, zależało mu, żebym kontynuowała naukę nawet po ślubie; nie, nie odbierze mi telefonu komórkowego i pozwoli widywać się z przyjaciółkami; nie zabroni mi też korzystać z Internetu (połączenie zależało u nas od humoru władzy, było z tym więc bardzo różnie); oczywiście, będzie dumny, mogąc zaprosić mnie czasem do restauracji.

Topór wojenny został odkopany w porze obiadu. W rodzinie ojca porządek posiłku był niezmienny – mężczyźni zasiadali do stołu pierwsi. Potem jadły kobiety, kończąc resztki. Ostatnie przychodziły dzieci, żeby pożywić się tym, co jeszcze zostało. Kiedy Mohamed zorientował się, jak będzie przebiegał nasz rodzinny posiłek, zanim sam zajął miejsce przy stole, krzyknął srogim głosem: „Fayza, siadaj obok mnie. Musisz zjeść obiad!”. To był rozkaz. Usłuchałam. Czyż rodzina ojca nie hołdowała pełnemu posłuszeństwu żony wobec męża? Atmosfera przy stole stała się ciężka, ale nikt nie śmiał sprzeciwić się mojemu przyszłemu mężowi, który był w tym domu gościem. Mohamed skręcał się ze śmiechu, zadowolony z numeru, który im zrobiliśmy. Ale nigdy więcej nie zaproszono go na rodzinną ucztę.

Kiedy pojawiłam się znowu w Damaszku, tym razem bez Mohameda, ciotki otoczyły mnie kręgiem. Wydały mi polecenia czy wręcz rozkazy (bo na pewno nie były to prośby), abym drobiazgowo zrelacjonowała im każdą rozmowę z narzeczonym i żebym robiła to także potem, kiedy już zostanie moim mężem. Ponieważ nie mogły się doczekać mojego szczerego „tak”, nie ustępowały, tłumacząc mi, że to dla mojego dobra, że są ode mnie bardziej doświadczone, więc w swej mądrości będą umiały ocenić, czy ten mężczyzna jest poważny, czy też powinnam zachować wobec niego nieufność, czy poprowadzi mnie dobrą drogą, czy też ściągnie na manowce. A zatem nie rozumiały, że niczego od nich nie oczekuję i że nie chcę ich rad? Że w pełni wystarczają mi porady mamy? Oczywiście wspomniały o przykrym incydencie przy obiedzie, kiedy to siedziałam przy stole z mężczyznami. Nie chodziło o żadne tabu, które naruszyłam – tłumaczyły – ale o oczywistą nieznajomość savoir-vivre’u, jaką wykazał się mój narzeczony. Mówiły mi, że honorując w ten sposób mężczyzn, mocniej wiąże się ich z naszą rodziną niż z rodzinami żon. A będąc z nami, nie narażają się na wpływy nieżyczliwych ludzi. Milczałam, ponieważ… wprawiło mnie to w osłupienie. Ciotki uznały to milczenie za dowód uznania ich racji i wreszcie sobie poszły, uszczęśliwione, że udało im się przerobić mnie na własne kopyto.

Wkrótce po naszych zaręczynach Zabadani zostało wyzwolone i wojska rządowe podjęły bombardowania, mszcząc się na bojownikach, którzy zmusili je do opuszczenia miasta. Początkowo bombardowania były sporadyczne, jakby miały stanowić dla nas nauczkę czy przestrogę, ale pewnej nocy miasteczko zostało zalane falą piekielnego ognia: bomby, rakiety, pociski moździerzowe, „organy Stalina”, ciężka artyleria – wszelkie śmiercionośne narzędzia były rzucane byle gdzie tylko po to, żeby nas zastraszyć. Te bestialskie bombardowania na oślep trwały trzy dni i trzy noce. Potem ogłoszono zawieszenie broni – armia była zajęta na innych frontach, ważniejszych od Zabadani, a rebelianci, którzy dali się zaskoczyć, musieli lepiej się uzbroić. Byliśmy u kresu sił, niemal głusi, więc tata zaproponował, żebyśmy odpoczęli w Bludane. Jedna z jego ciotek wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych i zostawiła mu klucze do swojego domku letniskowego, żeby zaglądał tam co pewien czas. Robił to z prawdziwą przyjemnością. Teraz ten skromnie umeblowany domek miał posłużyć nam wszystkim.




5

HAMUDA

Bludane, które pamiętam z dzieciństwa, to osada wybudowana na poziomie tysiąca pięciuset metrów nad poziomem morza, oddalona od Zabadani o piętnaście minut jazdy samochodem. Zimy są tam bardzo mroźne, ale jak na całym Bliskim Wschodzie wiosna nadchodzi wcześnie, a jesień trwa do pierwszych dni grudnia. Początkowo Bludane przyciągało zamożnych damasceńczyków, którzy budowali tu sobie piękne domy, często z basenami, idealne, żeby leniwie wypoczywać. Potem w ślad za nimi ściągnęli do wioski mieszkańcy rejonu Zatoki Arabskiej, wybierając ją sobie na miejsce ich letniej rezydencji. Wkrótce otwarto kilka kawiarenek i restauracji dla licznych wczasowiczów, postawiono też niewielkie bloki z mieszkaniami do wynajęcia.

Spędziliśmy w Bludane kilka dni, a potem, ponieważ nadal trwało zawieszenie broni, wróciliśmy do Zabadani, gdzie na tatę czekała praca, a na nas szkoła. Nasz dom nie doznał uszczerbku, a mieszkańcy miasta wciąż byli zdecydowani walczyć o wyzwolenie spod władzy reżimu. Co jakiś czas wybuchały walki między wojskiem a rebeliantami i niemal co dnia dowiadywaliśmy się o kolejnych zabitych i rannych. Każdy pogrzeb stawał się okazją do manifestacji – wylegaliśmy na ulicę, żeby dać upust gniewowi i wyrazić pragnienie wolności. Szpicle na pewno kręcili się jeszcze po miasteczku, ale po raz pierwszy od dziesiątków lat nie baliśmy się ich, ich raportów, kłamstw i gróźb. Nigdy wcześniej nie mieliśmy odwagi poruszać kwestii politycznych, teraz zaś wciąż rozprawialiśmy o polityce, jakby zerwała się jakaś tama. Obchodziła nas już wyłącznie ona. Stała się nawet głównym tematem moich rozmów z narzeczonym. O czym innym mielibyśmy mówić, skoro nasz kraj miał wreszcie szansę stać się normalnym państwem – nawet jeśli droga do tej normalności była raczej nienormalna!

Hamuda skończył właśnie dziesięć lat. Mój młodszy brat, który dzielił pokój ze mną i z Raghad, znał wszystkie nasze sekrety. Zanim się zaręczyłam, wiedział o mojej miłości do Mohameda, często pełnił rolę naszego posłańca, doręczając liściki i drobne upominki, które wymienialiśmy, i nigdy nie wygadał się przed tatą. Wszystkie wiadomości i przesyłki trafiały do adresata, a Hamuda nigdy nie uległ pokusie, żeby przeczytać list albo otworzyć paczuszkę, nawet kiedy z pudła wystawało czerwone ucho pluszowego misia, którego podarował mi Mohamed. Nie mrugnął też okiem, kiedy rodzice dziwili się na widok mojego nowego długopisu albo książki, której mi nie kupili, czy bukietu kwiatów. Tłumaczyłam, że to koleżanki pożyczają mi różne rzeczy, a Hamuda to potwierdzał. Był mądrym i grzecznym dzieckiem. Nigdy nie grał w brutalne gry, tak lubiane przez większość chłopców w jego wieku. Czasami wydawał mi się nawet zbyt grzeczny. Miał tylko jedną pasję – piłkę nożną. Chętnie godził się być naszym posłańcem, w zamian jednak chciał, żebym go kryła, kiedy zamiast się uczyć, biegł kopać piłkę. Pilnowałam natomiast, żeby nadrabiał zaległości, które narastały, bo szkoły pracowały tylko od czasu do czasu, gdy nie było manifestacji, strajków ani bombardowań.

Właściwie trudno się dziwić, że Hamuda został powiernikiem Mohameda, kiedy ten przyłączył się do rebeliantów. To jemu i tylko jemu mój przyszły mąż powiedział, gdzie przechowuje broń i amunicję. Było to w pobliżu naszego domu. Rano i wieczorem Mohamed dawał Hamudzie znak życia. Mój mały brat wiedział, że gdyby Mohamed nie skontaktował się z nim przez dwadzieścia cztery godziny, będzie musiał jak najszybciej zawiadomić o tym jego przyjaciela, który natychmiast przyjdzie po to, co leży w skrytce, i ukryje to w innym miejscu. Mohamed miał za sobą krótkie tortury i doskonale wiedział, co go czeka, jeżeli zostanie pojmany przez siły rządowe, więc się nie łudził, że wytrwa, nie wyjawiając prawdy. Bał się, że ból doprowadzi go do obłędu, że ujawni także nasze nazwiska i powie, co go z nami łączy. Gdyby do tego doszło, kaci by nas nie oszczędzili, a on pragnął nas chronić. Zadanie Hamudy nie kończyło się na powiadomieniu wskazanego przyjaciela, miał też powiedzieć o wszystkim tacie i prosić go, żeby natychmiast uciekał razem z nami, a w razie potrzeby – by opuścił kraj. Jeszcze do niedawna nic o tym nie wiedziałam, bo ani Mohamed, ani Hamuda nie wspomnieli mi o tym nawet słowem. Dziś dotarło do mnie, ile sekretów skrywał mój młodszy braciszek. Dla chłopca w jego wieku był to naprawdę ogromny ciężar.

Hamuda nie znosił krzyków i kłótni, które naznaczały nasze dzieciństwo, a które od wyjścia taty z więzienia stały się dla nas chlebem powszednim. Nie znosił zresztą żadnych hałasów, więc kiedy z daleka dobiegały odgłosy eksplozji, biegł schronić się w objęciach mamy, co doprowadzało ojca do szału. „Co z ciebie za mężczyzna?! Mężczyzna niczego się nie boi!”, rzucał wyzywająco, zapominając, że sam jest tchórzem! Hamuda stał się jego ulubieńcem. „Mój syn!”, mówił z dumą. Nie zauważył jednak, że Hamuda, choć był dzieckiem, już się nie śmiał. Przestał także płakać. Opancerzył się i ledwie zadrżał, kiedy jeden z naszych kuzynów, zwolniony po roku z więzienia, pojawił się u nas ze swoimi rodzicami, którzy pragnęli, by odetchnął z dala od wszystkiego, co budziło złe wspomnienia. Poddano go brutalnym torturom, stracił mowę i zamknął się we własnym świecie, w milczeniu, które przerywał jedynie po to, żeby opowiadać o dręczącej go wciąż wizji: pod oknem jego celi mężczyzna żywcem odarty ze skóry, przywiązany do słupa na więziennym dziedzińcu, posypany solą konał przez długie godziny. Więźniowie wspinali się na ramiona kompanów niedoli, by spojrzeć na niego przez okno, rzucić kilka słów otuchy, modlić się za niego. W uszach mojego kuzyna ciągle jeszcze rozbrzmiewały jego jęki i charczenie. Kiedy o tym opowiadał, po policzkach spływały mu łzy. Potem znowu milczał. Hamuda się go bał. Nie odważył się do niego podejść i całą ich wizytę spędził wtulony w mamę, kurczowo trzymając ją za rękę.

W lutym 2012 roku sytuacja w Zabadani stała się nie do zniesienia. Szkoły były praktycznie zamknięte, podobnie jak urzędy. Tata spędzał większość czasu z sąsiadami, którzy tak jak on nie mieli żadnych zajęć. Wszyscy przeistoczyli się w znawców strategii politycznej i wojskowej. Z dużą pewnością siebie komentowali każde oświadczenie Białego Domu, najnowszą deklarację francuskiego ministra spraw zagranicznych czy sekretarza generalnego ONZ i zachwycali się swobodą, z jaką mogli teraz wyrażać swe poglądy. Ponieważ jednak stare nawyki były w nich mocno zakorzenione, milkli, kiedy tylko zbliżył się do nich ktoś obcy. Wszystkie dawne schematy myślenia runęły. Potrzebowaliśmy trochę czasu, żeby nauczyć się nowych.

Po naszych oficjalnych zaręczynach Mohamed urządził sobie u nas kwaterę. Mieszkanie jego rodziców – na czwartym piętrze odizolowanego budynku z dala od centrum miasta – stało się zbyt niebezpieczne, znalazło się praktycznie na linii frontu i stanowiło łatwy cel dla artylerii. Wróg zaś podejrzewał, że jest bazą Wolnej Armii Syrii. Dlatego Mohamed przychodził do nas po nocach spędzanych w szeregach obrońców Zabadani na walce z wojskami rządowymi, żeby wziąć prysznic, zjeść gorący posiłek i przespać się dwie, trzy godziny przed powrotem na front.

Przemoc gwałtownie się nasiliła, kiedy armia zainstalowała na zboczach gór otaczających miasto potężne reflektory. Nocą ich światła powodowały, że w Zabadani było widno jak w dzień. Wtedy żołnierze przystępowali do dzieła – bezlitośnie tropili rebeliantów, zaciekle bombardowali centrum miasta, żeby zastraszyć ludność, a na domiar złego ustawiali strzelców wyborowych, którzy brali na cel każdy przemykający cień.

Któregoś ranka Mohamed wpadł do nas bardzo zdenerwowany i natychmiast zamknął się w pokoju z moim tatą. Ta rozmowa w cztery oczy nie trwała długo. Po kwadransie wyszli razem, a ojciec był blady jak ściana. Mohamed powiedział mu, że wokół Zabadani koncentrują się znaczące siły rządowe i że posiłki ściągają z innych rejonów kraju. Żaden z nich nie miał wątpliwości – armia przygotowywała się do ataku na naszą wyzwoloną mieścinę, może do jej odbicia. Mohamed radził mu spakować trochę rzeczy i uciekać. Byle gdzie, oby jak najdalej od rzezi, na którą się zapowiadało. Bludane, które przez pewien czas oszczędzano, także stało się już celem wojsk rządowych.

Nie było nas stać na wynajęcie mieszkania, w którym moglibyśmy przeczekać, a krewni po utracie własnego dachu nad głową zapełnili już dom ciotki. Tata podjął więc decyzję, która nie wzbudzała naszego entuzjazmu, ale dawała pewną ulgę. Powiedział, że pojedziemy do Damaszku, do dziadków, którzy byli gotowi nas przyjąć, chociaż ich mieszkanie i tak z trudem wystarczało dla nich, stryja, jego żony i trójki dzieci, którzy również musieli szukać tam schronienia. Nie mieliśmy jednak wyboru, a Mohamed, który nas ponaglał, pomagał w pakowaniu garstki ubrań na zmianę, ważnych papierów, a także – na co szczególnie nalegał – podręczników szkolnych, żebyśmy mieli czym wypełnić dni. „Rozprawimy się z nimi, jak na to zasłużyli, i wrócisz, zanim się obejrzysz”, powtarzał bez przekonania, starając się mnie pocieszyć.

Wcisnęliśmy się do samochodu, zabierając matkę Mohameda, która także uciekała z Zabadani. A ponieważ pogłoski o ataku obiegły miasto, sunęliśmy wolno w długim sznurze przepełnionych aut – załadowanych walizkami, materacami, meblami... Tragiczny exodus! W oknach wszystkich samochodów widać było smutne twarze, na których rozpacz mieszała się z gniewem i strachem. Wiedzieliśmy, że kiedy tu wrócimy, to miasto nie będzie już takie samo. Być może wcale go już nie będzie. Zniknie z powierzchni ziemi. Odejdzie, zabierając także naszą przeszłość. W przeciwną stronę wolno sunęła kolumna wojskowych ciężarówek pełnych żołnierzy, którzy szykowali się do walki. Nie przeraziły mnie jednak te pojazdy, ale grupki cywilów, którzy szli przed nimi, trzymani na muszce przez żołnierzy. Nigdy nie widziałam takiej sceny, ale dowiedziałam się, że w mojej ojczyźnie nie była zjawiskiem nowym – więźniowie skazani za przestępstwa pospolite byli wykorzystywani jako żywe tarcze przez oddziały Al-Asada przemieszczające się po wrogim terytorium. Nasi młodzi bojownicy z Wolnej Armii Syrii nie chcieli otwierać ognia do tych nieszczęśników i w ten sposób przegraliśmy kilka bitew, a czasami musieliśmy się wycofywać. Rząd zaś natychmiast wykorzystywał te drobne zwycięstwa, żeby obwieścić swój triumf.

Wyjeżdżaliśmy na kilka dni, ale przyszło nam spędzić z dala od domu dwa miesiące. Na szczęście babka i ciotki były zbyt zajęte organizacją życia piętnastoosobowej rodziny, która musiała pomieścić się i jakoś funkcjonować w ciasnym mieszkanku, więc nieuniknione lekcje moralności były tak krótkie, że nawet znośne – ku naszej wielkiej uldze. Mama, moja siostra i ja na ochotnika zgłosiłyśmy się do robienia zakupów, co pozwalało nam zaczerpnąć świeżego powietrza i wyrwać się z domu. W mieście widywało się wielu „wewnętrznych uchodźców” przygarnianych pod dach przez krewnych i przyjaciół albo przeczekujących w tanich hotelikach, które przed wojną przyjmowały specyficzną klientelę – irańskich pielgrzymów biedujących pod rządami mułłów i szukających otuchy duchowej w miejscach świętych dla szyitów, a położonych w pobliżu Damaszku. Uchodźcy nie nawiązywali z sobą bliższych kontaktów, zwłaszcza że w Damaszku roiło się od muchabaratów, którzy pragnęli ochronić przede wszystkim własną pozycję i nędzne przywileje. A nas zżerał niepokój, straszliwa obawa, że nasza rewolucja była tylko pięknym snem, cudownym, choć przypłaconym krwią i cierpieniem przerywnikiem w tym życiu, które od dziesięcioleci było pasmem udręki i poniżeń.

Mohamed dzwonił do mnie dzień w dzień, choćby tylko na chwilkę, żeby mnie uspokoić, powiedzieć, że żyje. Czasami się załamywał, podawał mi listę zabitych i rannych w szeregach rebeliantów i wśród cywilów. Część z nich dobrze znałam, bo w naszym małym mieście znało się prawie wszystkich. Jednak już nie potrafiłam zdobyć się na żadne emocje – zbyt wielu było tych zmarłych, za dużo makabry, więc zdarzało się, że miałam ochotę zapytać go raczej o listę tych, którzy przeżyli. Opisywał mi także zniszczenia i nowy wygląd Zabadani, mówił o coraz gwałtowniejszych szturmach armii Al-Asada, która zdołała przełamać obronę zorganizowaną przez naszą młodzież. Nasi chłopcy byli u kresu sił. Oblężeni od tygodni, dotkliwie odczuwali brak broni i amunicji, a wojska wierne reżimowi proponowały zawieszenie broni pod jednym warunkiem – żeby zezwolono przedstawicielom Damaszku na wejście do miasta i oszacowanie szkód. Wpadliśmy w potrzask.

Tuż po ogłoszeniu rozejmu kolumna czołgów wjechała do Zabadani, a oficjalne media obwieściły triumf reżimu. I pod osłoną pojazdów wojskowych, które rozstawiono na wszystkich skrzyżowaniach, ludzie Al-Asada, wychodząc z prostego założenia, że ci, którzy nie są z nimi, są przeciwko nim, zaczęli tropić młodych zabadańczyków. Uznali, że każdy, kto nie zaciągnął się jeszcze do ich armii, wzmacnia szeregi rebeliantów. Prowadzono łapanki na ogromną skalę, a większość tych, których aresztowano, nigdy nie wróciła. Ich rodziny nie wiedzą, jaki spotkał ich los. Prawdopodobnie zostali zgładzeni bez zbędnych ceregieli – bez procesu czy wyroku – a potem pogrzebani w zbiorowych mogiłach. W Syrii niemal co dnia odkrywa się takie groby, ale z niepojętych dla mnie powodów świat woli tego nie zauważać i milczy w tej sprawie. Mohamedowi naprawdę dopisywało szczęście – zaszył się w naszym mieszkaniu i był tam, kiedy wyważono drzwi. Wtedy, kierując się zwierzęcym instynktem, wymknął się na taras, a stamtąd przeskoczył na taras sąsiadów i dalej, z dachu na dach, co w tym starym mieście o zwartej zabudowie było stosunkowo łatwe. Ścigali go dwaj żołnierze, oczywiście uzbrojeni, którzy chcieli go zastrzelić jak królika. Słyszał za plecami ich kroki i choć się nie odwracał, wiedział, że jeden z nich go zauważył, gdy ukryty za kolumną szukał sposobu, żeby się wymknąć. Żołnierze byli wtedy bardzo blisko niego. Wyraźnie słyszał, jak jeden z nich powiedział do drugiego: „Nie, nigdzie tu go nie ma. Wracajmy, zniknął, ale i tak go dopadniemy. Nie zdoła się nam wymknąć”. To było bardzo dziwne. Dlaczego ten człowiek postanowił go oszczędzić? Czy aż tak obrzydło mu bestialstwo, którego dopuszczał się na rozkaz? Mohamed wiele razy opowiadał mi tę historię, prawdopodobnie dla przyjemności zakończenia jej zrozumiałym tylko dla nas żarcikiem, który przypominał nam dawne czasy: „Fayza, dziękuję ci za zbawienny trening!”. Te słowa wywoływały uśmiech na mojej twarzy, ale przyprawiały też o ukłucie w sercu. Przestał tak żartować po tym, jak pewnego dnia zalałam się łzami. Zbyt bolesne było dla mnie wspomnienie tych szczęśliwych dni tuż po naszych zaręczynach, pierwszych dni bombardowań, kiedy Mohamed dołączył do partyzantów, ale przychodził do naszego mieszkania, żeby odpocząć. Zwalał się wtedy na łóżko ojca i prosił, żeby go obudzić za dwie albo trzy godziny, bo brak snu tak go wyczerpał, że budzik nic by nie dał. A ja wpadłam na pewien pomysł – z impetem otwierałam drzwi i krzyczałam: „Policja!”. Mohamed wyskakiwał z łóżka i instynktownie biegł do okna, a potem zatrzymywał się w pół kroku, uświadomiwszy sobie, że ta policja to ja, i parskał śmiechem…

Mohamed tym bardziej bał się obław, że wyrosła mu broda. W partyzantce przez te dwa miesiące piekła nikt nie myślał o goleniu. Wtedy głównym problemem było zdobycie czegoś do jedzenia. Jak mi potem opowiadał, całymi dniami chodził głodny. On i jego towarzysze broni żywili się korzonkami i liczyli dni do nadejścia wiosny, czekając na pierwsze owoce, które potem zrywali z drzew, zanim zdążyły dojrzeć. „Chcąc nie chcąc, wszyscy – chrześcijanie i muzułmanie – staliśmy się wygłodzonymi brodaczami”, mówił ze śmiechem, bo „brodacz” w żargonie reżimu oznaczał groźnego islamistę. Ja nie śmiałam się tak szczerze i błagałam, by znalazł jakiś sposób, żeby się ogolić, albo chociaż wyrwał sobie te włosy, jeśli nie miał innej możliwości. Wtedy śmiał się jeszcze głośniej, chcąc uspokoić moje obawy. Ale ja byłam daleko i drżałam o niego.

Natychmiast po ogłoszeniu rozejmu spakowaliśmy nasze skromne bagaże i wsiedliśmy do samochodu taty – tęskniliśmy za Zabadani i dusiliśmy się w ciasnym damasceńskim mieszkanku. Poza tym mieliśmy dość złośliwości babki i jej nieustannych ataków na matkę, a przy okazji także na nas, jej córki. Tylko Hamuda cieszył się jej względami, co wywoływało u niego dezorientację. „Ty jesteś nasz”, powtarzała ostentacyjnie babka, dla której – podobnie jak dla członków BAAS – świat dzielił się na swoich, czyli małe plemię, i resztę, to jest wrogów.

Mijaliśmy ogromną liczbę posterunków, a na każdym przeszukiwano nas, zwłaszcza ojca i Hamudę, który miał już jedenaście lat, więc w oczach reżimowych wojsk był mocno podejrzany. Pokonanie sześćdziesięciu kilometrów dzielących Damaszek od Zabadani zajęło nam ponad pięć godzin, ale kiedy dotarliśmy na obrzeża miasta, nie poznaliśmy go – po peryferiach nie został nawet kamień na kamieniu. Przez wiele dni i nocy wojska rządowe metodycznie burzyły domki, kamienice, sklepy, żeby rebelianci nie mogli znaleźć wśród nich żadnego schronienia. Na ten widok aż dławiło w gardle. W powietrzu unosiła się woń śmierci, nad ruinami wciąż nie opadł jeszcze pył, a słońce i skwar kwietniowych dni potęgowały dramatyzm tego spektaklu.

Nikt nie wiedział, gdzie ukrywa się Mohamed, ale jeszcze tego dnia wieczorem przyszedł, żeby się z nami przywitać i nas uspokoić. Był obdarty i wychudzony. Cuchnęło od niego zaschniętą krwią i to wzbudziło największy niepokój mamy. Opowiedział nam o walkach, o zabitych i rannych, których przenosił na rękach – jednych, żeby ich pogrzebać, drugich, aby można im było udzielić pomocy, wykorzystując to, czym dysponowali rebelianci. Lekarze i studenci medycyny dołączyli do buntowników i założyli „szpital polowy”, w którym zamiast narzędzi chirurgicznych używali noży kuchennych i nici znalezionych w warsztacie szewskim. Mohamed nie miał już siły, ale to nie walka go wyczerpała, tylko jej skutek – powrót muchabaratu, bezpodstawne aresztowania i nieludzki terror, które znów dotknęły miasto. Zadanie sił rządowych było oczywiste: nękać nas, zastraszać, złamać, zmusić, żebyśmy się poddali. Czy władze domyślały się, że takim postępowaniem jeszcze bardziej utwierdzają nas w woli buntu i pragnieniu uwolnienia się od nich? Nie, bo ci ludzie byli wytresowani, zaprogramowani jak roboty, które miały wypełnić jedno zadanie – unicestwić nas moralnie i fizycznie. Żyliśmy jak w filmie science fiction. Mimo obecności wojsk w mieście wciąż prowadzono bombardowania, ale były one raczej sporadyczne. Cóż, nic wielkiego – jeden czy dwa pociski dziennie wystrzelone tylko po to, żeby nam przypomnieć: „Strzeżcie się, jesteśmy tu”.

Od pewnego czasu mama cierpiała na bóle głowy, co początkowo zrzuciliśmy na karb damasceńskiego klimatu, a potem stresu, jakim był powrót do Zabadani. Ale teraz ona, zawsze taka silna, daleka od narzekań i użalania się nad sobą, coraz częściej zamykała się w sypialni, do której nie śmiał wtedy wejść nawet Hamuda. Żal było na nią patrzeć, tak wyraźne cierpienie malowało się na jej twarzy. Tata zdobywał dla niej środki przeciwbólowe, a ona połykała je jak cukierki, lecz to niewiele pomagało. Żyliśmy w nierzeczywistym świecie, większość lekarzy opuściła miasto, wiele gabinetów było zniszczonych. Tata nie miał już dodatkowych źródeł dochodu, dzięki którym wiązaliśmy koniec z końcem, a urzędnicza pensja była zbyt skromna, żeby pozwolić sobie na taki wydatek jak prywatna wizyta lekarska. Nikt z nas nie pomyślał, by zawieźć mamę do szpitala. Bo któż idzie do szpitala z powodu zwykłej migreny?




6

CENA SWETRA

Zabadani stało się zbyt niebezpieczne dla Mohameda. Żył w ukryciu, wśród partyzantów, nikt nie wiedział, gdzie go szukać, a on nie miał już odwagi przychodzić do mnie, bo bał się, że może być śledzony i ściągnie śmiertelne zagrożenie na mnie i moją rodzinę. Tropiono go jak zwierzę, władze w Damaszku ścigały go listem gończym, twierdząc, że zdezerterował z wojska, a tym samym stał się „wrogiem wewnętrznym”, przestępcą skazanym na karę śmierci. Spośród jego towarzyszy broni już tylko nieliczni pozostali przy życiu i mówiło się, że teraz rebelia utrzymuje się dzięki świeżej krwi, dzięki nowym rekrutom, ludziom zaprawionym w wojnie. Wielu żołnierzy i podoficerów, którzy zdezerterowali z armii, zawodowców obeznanych z terenem, a szkolonych w Rosji, a także dżihadystów, którzy ściągali do nas z całego świata – z Pakistanu, Iraku, a nawet z Francji, Szwecji i Wielkiej Brytanii – tworzyło teraz nowe siły. Nie podobali nam się dżihadyści, nienawidziliśmy ich fanatyzmu i nazywaliśmy ich talibami, ale potrzebowaliśmy ich. Ich odwaga była nadludzka. Ruszali do ataku, nie zważając na niebezpieczeństwo. Nigdy nie uciekali przed śmiercią, wręcz wychodzili jej na spotkanie, gotowi walczyć gołymi rękami, jeśli zaszła potrzeba, albo stanąć ze zwykłą pancerzownicą przed nadjeżdżającą kolumną czołgów. Na ochotnika, jeden przez drugiego, zgłaszali się do przeprowadzenia samobójczych zamachów, no i oczywiście byli znacznie skuteczniejsi od naszych chłopców. Chcieli odejść z tego świata jako męczennicy, by trafić do swego raju Allaha, i to sprawiało, że byli niezwyciężeni. Dopóki napływali do nas tylko po to, żeby prowadzić swoją wojnę, ale nie planowali u nas zostać, dopóty musieliśmy pozwalać im na działanie.

Mohamed w końcu zdecydował się na wyjazd. Nie miał już żadnej swobody ruchu. Został zidentyfikowany przez siły Al-Asada, które go poszukiwały. Wiedział więc, że jego aresztowanie jest kwestią dni, a może zaledwie godzin. Powiedział mi o swoim wyjeździe przez telefon. Był zdruzgotany. Obiecał zadzwonić, kiedy tylko dotrze do celu, prawdopodobnie do Libanu, jeżeli zdoła przejść przez granicę. Wyruszył pieszo z dwoma kolegami. Zabadani leży niezbyt daleko od granicy z Libanem, ale góry dzielące nas od tego kraju zostały zaminowane przez ludzi Al-Asada. Dlatego Mohamed wybrał dłuższą, okrężną drogę, która wiodła przez inne pola bitewne: Sahl al-Ward, Rankus, Homs… Wyszedł w butach, ale gdy dotarł na miejsce, był bosy, w podartych spodniach. Ich przewodnik znał w zasadzie bezpieczną ścieżkę. To „w zasadzie” przyprawiało ich o ciarki na plecach, kiedy idąc, słyszeli detonacje – to dzikie zwierzęta wchodziły na miny i ginęły, rozerwane na strzępy… Szli, nie zatrzymując się. Czekali, aż zapadnie noc, by przekroczyć granicę, przekradając się pomiędzy zasiekami i podwójną linią straży syryjskich oraz ich niezawodnego sprzymierzeńca – libańskiego Hezbollahu. A potem dołączyli do gromady uchodźców. Dla mnie najważniejsze było, że Mohamed żył. Zadzwonił do mnie krótko po przybyciu do Libanu i wtedy podał mi prawdziwy powód swojej ucieczki: „Opuściłem Zabadani dla ciebie, żeby móc cię odnaleźć. Dzięki tobie poznałem smak szczęścia, więc głupio by było teraz umierać”.

Tuż po wyjeździe mojego narzeczonego rodzina ojca uznała, że ma wolne ręce i może zadbać o moją przyszłość, tym razem zaręczając mnie z mężczyzną z Damaszku, najlepiej z kuzynem, któremu – jak dowiedziałam się od ojca – nawet się podobałam. Powiedziałam prawdę – kuzyn nie pragnął tego małżeństwa, ja również go nie chciałam, ale w odpowiedzi ojciec spoliczkował mnie za nieposłuszeństwo.

Tymczasem Wolna Armia Syrii, już bardziej profesjonalna, odnosiła pewne zwycięstwa w Zabadani i jego okolicach. Reakcją na to było nasilenie bombardowań, które trwały od godziny do dwóch dziennie, a zaczynały się niespodziewanie, więc pierwsze bomby zabijały zawsze wielu cywilów. Bo również reżimowa armia zdobywała doświadczenie. Teraz niemal każdy pocisk trafiał w cel i mówiło się, że syryjscy artylerzyści, niezbyt precyzyjni, zostali zastąpieni przez irańskich pasdaranów, a nawet przez milicję Hezbollahu. Ci naprawdę umieli zadawać nam ciosy, usypiać czujność długimi godzinami niezmąconej ciszy, po których nagle spadała na nas lawina pocisków wszelkiego kalibru.

Odgłosy detonacji niebezpiecznie się zbliżały. Było jasne, że nasze stare miasto, znów wyzwolone, stało się teraz celem wojsk Al-Asada. Mieszkanie nie zapewniało nam nawet minimalnego bezpieczeństwa – ani sufit, ani ściany nie przetrwałyby uderzenia choćby najmniejszego pocisku, a bombardowania były coraz intensywniejsze. Drugiego dnia zeszliśmy więc do piwnicy jednego z pobliskich starych domów, gdzie zebrało się już sporo naszych sąsiadów. W każdym razie większość tych, którzy wrócili do Zabadani, bo nie mieli się gdzie podziać. Trudno było wytrzymać w tym okropnym schronie, w ciasnocie, na którą skazała nas sytuacja, znieść ciągły zgiełk rozmów, płacz dzieci, szlochy kobiet. Panowała tam potworna duchota, nieustanny hałas stawał się udręką. Siedzieliśmy w piwnicy jak szczury, a co bardziej niecierpliwi korzystali z każdej okazji, z każdej przerwy w bombardowaniu, żeby wyrwać się na zewnątrz, pobiec do domu i wrócić z zapasem żywności i butelkami z wodą. Płakałam z tęsknoty za Mohamedem, Hamuda był coraz bardziej przerażony, a moja siostra starała się pomagać mamie. Obsesyjnie pragnęłam wrócić do domu, lecz mama nie chciała się na to zgodzić. Ale nawet gdyby mi na to pozwoliła, na pewno nie odważyłabym się wyściubić nosa na ulicę, pod grad odłamków i ognia. W tej cuchnącej piwnicy spędzaliśmy całe noce.

W ciągu dnia bombardowania ustawały. Szkoła oczywiście była w tym okresie zamknięta, bo wszyscy nauczyciele porzucili pracę, uznając, że głupotą byłoby narażać życie za nędzną pensję. Ale niektórzy z nich, mieszkający w naszej dzielnicy, proponowali indywidualne lekcje. Tata jednak z uporem odrzucał taką ewentualność. „Poproś Mohameda, żeby płacił za twoją naukę. Mnie na to nie stać”, powiedział któregoś dnia. A gdy matka mamy zaoferowała nam pomoc, odparł: „Fayza jest zaręczona, nie ma już głowy do nauki”. Wkrótce potem, jakby chciał pokazać nam, gdzie jest nasze miejsce, posłał babce z Damaszku sumę, która starczyłaby na korepetycje z kilku przedmiotów. Żeby wytłumaczyć się z tego mamie, powiedział, że chciał urządzić rodzinie obiad, a żywność na czarnym rynku bardzo podrożała. „Te pieniądze starczą na dwie godziny trawienia”, odparła mama zdenerwowana, „a dyplom służy przez całe życie”. Wzruszył tylko ramionami i uśmiechnął się drwiąco. Tata zawsze miał słabość do swojej rodziny, teraz posunął się tylko o krok dalej, zubożając nas w tych ciężkich czasach, a więcej dając im.

Okrucieństwa tej wojny rozbudzały w wielu ludziach brutalność, a jeżeli ktoś tłumił ją całymi latami, teraz stawał się wręcz podły. BAAS przemocą przeistoczyła dumny naród w stado baranów, które nie umiały bronić się przed wilkami i pozwalały się pożerać. Na polu walki, zwłaszcza wobec ludności cywilnej, te niskie instynkty prowadziły do wydarzeń, które trudno opisać, do masowych rzezi. Ludzie zatracali poczucie litości i braterstwa. Ten syndrom dotknął także mojego ojca. Jego pierwsze objawy stały się widoczne już wtedy, gdy zwolniono go z więzienia, a potem kiedy wokół widziało się, słyszało i czytało o rzeczach, które wydawały się żywcem przeniesione z filmów grozy klasy B, nie próbował się już nawet hamować. Agresją odpłacał za wszystkie wyrzeczenia i poniżenia, jakich zaznał w Syrii. A katalizatorem tych złych emocji stał się sweterek, który Mohamed podarował mi tuż po zaręczynach.

Sweterek był bardzo ładny, cieniutki, idealny na wieczory w porach przejściowych, które trwały u nas pół roku. Nosiłam go bardzo często. Był twarzowy i zakrywał, co trzeba, zgodnie z nakazami skromności obowiązującymi w moim kraju. Chodziłam w nim w Damaszku, kiedy schroniliśmy się u dziadków, i nawet tam nikt nie zauważył w nim niczego niestosownego. A przynajmniej nikt nie powiedział mi tego prosto w oczy. Pewnego ranka włożyłam go, wychodząc na zakupy do sklepu spożywczego na rogu. I nagle tata zagrodził mi drogę. „Idź się przebrać!”, usłyszałam. Szczerze zdumiona chciałam go ominąć, ale mój gest wywołał wściekłość na miarę dramatów, jakie wstrząsały krajem. Po raz pierwszy w życiu widziałam ojca w takim stanie. Wymyślał mi, nazwał mnie dziwką. Zaczął szarpać mój sweter. „Jest za krótki. Kiedy podnosisz rękę, prawie widać ci brzuch. Nie wstyd ci chodzić tak po ulicy? Co powiedzą sąsiedzi?”. Ledwie otworzyłam usta, żeby zaprotestować, gdy zaczął mnie okładać pięściami. Wciąż szarpiąc sweter, wlókł mnie po ziemi do kuchni. I tam stało się coś niewyobrażalnego – wyciągnął z szuflady duży nóż. „Okrywasz mnie hańbą, zabiję cię”. Nie wierzyłam własnym oczom – rodzony ojciec mierzył we mnie nożem? Groził, że mnie zabije, jak w tych tragicznych opowieściach ze wsi, gdzie wciąż jeszcze zdarzają się morderstwa honorowe? „To haram!!!”, wrzeszczał, podchwytując ulubione słowo swojej matki, słowo, którym religia określa to, co nie jest dozwolone, co nie jest hallal. Rodzina ojca nadgorliwie kwalifikowała różne rzeczy i zachowania jako haram, stworzyła sobie z haram wręcz religię. Ale nie zaliczała do tej kategorii pomówień ani podłości, a sądząc z zachowania ojca, wykluczyła z niej także morderstwo. Byłam przerażona i potwornie krzyczałam. Kiedy mama próbowała wstawić się za mną, rozszalały ojciec rzucił się na nią, chwycił ją za głowę – „tę ohydną głowę, na którą ciągle narzekasz” – i cisnął nią o ziemię, o ściany, o meble. Sąsiedzi na pewno słyszeli nasze rozpaczliwe krzyki, które nie zdołały zagłuszyć wrzasków ojca i potoków obelg padających z jego ust, ale nikt nie pospieszył nam z pomocą, bo w takich sytuacjach wszyscy uznają, że ojciec rodziny ma powody, żeby karcić swoich, i nie wtrącają się w cudze sprawy.

Tego ranka ojciec nie oszczędził również mojej siostry Raghad. Zostawił w spokoju tylko Hamudę, jakby o nim zapomniał. I to mój brat pobiegł do telefonu, żeby zadzwonić po babcię: „Przyjdź tu jak najszybciej, tata chce zabić mamę”. W końcu burza ucichła i sama zadzwoniłam do babci. Odebrała ciotka, a ja szlochałam, rwącym głosem odpowiadając na jej pytania. Poprosiłam, żeby po nas przyszła. Za pół godziny jedna z jej przyjaciółek czekała pod domem. Wyszłam, zabierając Raghad – musiałyśmy odetchnąć, a i mama poczuła ulgę, wiedząc, że nie ma nas w domu. Odwróciła uwagę ojca, dając nam czas na ucieczkę.

Kiedy dotarłyśmy do babci – ja z opuchniętą twarzą, a Raghad w niewiele lepszym stanie – ta natychmiast zadzwoniła i uprzedziła ojca, że jesteśmy u niej. Zaproponowała, żeby przyszedł i spokojnie z nami porozmawiał, najlepiej na tarasie. Tata obrzucił ją obelgami, które dokładnie słyszałyśmy, choć siedziałyśmy w drugim końcu pokoju. Groził jej, kazał natychmiast odesłać nas do domu, a potem rzucił słuchawkę. Babka podała nam sok i usiadła między nami, łagodnym głosem przypominając nam, że Allah nakazywał wszystkim tylko jedno: wybaczać. Kiedy ją ofuknęłam, przytuliła mnie i powtórzyła to, co wpajała nam od najmłodszych lat, że religia sprowadza się do bardzo prostych zasad: pragnąć pokoju, nie czynić krzywdy innym, nie nastawiać ludzi przeciwko sobie. Nie chciałam tego słuchać, nie chciałam niczego słuchać, pragnęłam tylko, żeby ukołysało mnie brzmienie jej głosu. Łzy spływały mi po policzkach, wsiąkały w jej sukienkę. Taka awantura o zwykły sweter! Próbowałam się uspokoić, ale wciąż kipiałam gniewem. Przed oczyma stawał mi ten nóż, który prześlizgnął się po mojej szyi. Przypominałam sobie, jak Mohamed cieszył się, kiedy po raz pierwszy zobaczył mnie w tym sweterku. Dławiłam się na myśl o takiej niesprawiedliwości.

Babcia zobaczyła tylko, jak podbiegam do telefonu, wybieram numer babki z Damaszku i potem krzyczę: „I co, jesteś z siebie zadowolona?!”, zanim zdążyła wyrwać mi słuchawkę i, jak zawsze ugodowo, wyjaśnić: „Nie stało się nic strasznego, to tylko kłótnia. Twój syn groził córce nożem. Mała jest w lekkim szoku, odpoczywa u mnie”. Po tamtej stronie natychmiast padła odpowiedź: „Z pewnością zrobiła coś bardzo złego, ale wcale mnie to nie dziwi. Gdyby chodziło o głupstwo, mój syn nie sięgnąłby po nóż”. Nigdy wcześniej nie zdarzyło mi się widzieć wściekłej babci. Tym razem też nie podniosła głosu, ale jej ton ranił jak tysiąc ciosów nożem: „A cóż takiego zrobiliśmy twojemu synowi poza tym, że wyciągnęliśmy go z nizin? Ale w naszym środowisku nie zabija się własnej córki, nie dźga się nożem rodzonego dziecka”. To było jak wypowiedzenie wojny między rodzinami, które i tak się nie lubiły. Fala nienawiści w najbliższych tygodniach przeobraziła tragedię w prawdziwy koszmar…




7

MAMA

Mama była damą. Była ładna, miała duże oczy okolone długimi gęstymi rzęsami i bardzo delikatną i jasną cerę, którą po niej odziedziczyłam. Lubiła się malować, czesać, śmiać się i żartować. Była idealną panią domu. Nigdy nie krzyczała jak nasze sąsiadki, ale wymagała od nas dyscypliny, której w Zabadani raczej nie narzucano dzieciom, bo mieszkańcy naszej górskiej mieściny, rozleniwieni przez słońce, uchodzili za dość nieokrzesanych prostaczków. Nigdy nie mieszkała też w dużym mieście i nie znosiła zamknięcia w czterech ścianach. Kiedy więc babka odprowadziła nas do taty, mama tylko popatrzyła na nią, na mnie i Raghad i łzy stanęły jej w oczach. Nie odezwała się ani słowem, tylko nas przytuliła. Tata odwrócił się do nas plecami i wyszedł z domu, trzaskając drzwiami. Nie odzywał się do mnie przez kilka dni, a ja byłam z tego zadowolona. Nie miałam bowiem obok siebie Mohameda, który pocieszyłby mnie i obronił, obroniłby nas wszystkie, bo w jego obecności ojciec nie śmiał podnieść głosu.

Migreny mamy się nasilały, a właściwie już nie ustępowały. Nic nie zmniejszało też bólu. Starała się jak najmniej mówić, prawie się nie ruszała, musiałam więc zastąpić ją w pracach domowych. Nocą w przeludnionym schronie aż przykro było na nią patrzeć. Zaniedbywała się, na co nigdy wcześniej sobie nie pozwalała. Oczy miała mocno podkrążone, a zwykle blada cera poszarzała i stała się niemal przezroczysta. Mówienie sprawiało jej nieznośny ból, nie mogła znieść światła dziennego. Straciła apetyt i bardzo schudła. Mama miała trzydzieści osiem lat, ale teraz wyglądała na piętnaście lat więcej. Tata zaczął się niepokoić. Zawsze była silna, niezmordowana, a teraz widać było, jak potwornie osłabła. Przeklinał tabletki przepisane przez lekarza, do którego w końcu poszli, i samego lekarza, „który nie potrafi poradzić sobie nawet ze zwykłym bólem głowy”. Mama, zazwyczaj precyzyjna, stawała się szokująco niezręczna. Nie potrafiła już nawet unieść szklanki wody do ust, nie wylewając połowy na siebie. Trzeba było ją karmić, a tata droczył się z nią, mówiąc ze śmiechem, który miał maskować jego obawy: „Po co wpychasz sobie ten widelec do ucha? Oblicze Syrii się zmienia, ale twoje usta są tam, gdzie zawsze”.

Uznał, że dobrze zrobiłaby jej zmiana klimatu. Ale w tej sytuacji nie było mowy o wyjeździe do jego rodziców, do Damaszku, gdzie mama nie miałaby warunków. Chociaż podejrzewam, że ojciec współczuł jej i dlatego wolał jej nie narażać na docinki teściowej. Wtedy wuj mamy, dozorca w rezydencji bogatego Saudyjczyka na wzgórzach Zabadani, przyszedł nam z pomocą. Choć zawsze bardzo skrupulatnie wypełniał obowiązki i nie wpuszczał nikogo do willi, którą już wiele razy chcieliśmy obejrzeć, tym razem postanowił złamać zasady. Rezydencja leżała z dala od innych domów i bombardowania niemal jej nie dotknęły. Wuj zaprosił nas tam na kilka dni, żeby mama mogła stanąć na nogi.

Wyjechaliśmy pod silnym ostrzałem, nad nami krążyły helikoptery, zapewne prowadzące rozpoznanie. Taka sytuacja w syryjskim schemacie wojennym oznaczała, że siły rządowe zostały wyparte z miasta, gdzie pozostał tylko „wróg”, to znaczy ludność, dla której nie miały ani odrobiny litości. A łatwy już dla nas do przewidzenia dalszy bieg zdarzeń przerażał nas jeszcze bardziej niż bombardowania – powrót wojsk i naloty, które powodowały, że domy waliły się jak domki z kart, a każdy, komu choć trochę zależało na życiu, uciekał. Potem błyskawicznie wkraczały rządowe wojska, by przystąpić do masowych rzezi, których dokonywały bez litości, jakby ludobójstwo było dla nich niczym. W Syrii odkryto już wiele zbiorowych mogił, do których wrzucano dziesiątki, czasem setki ciał rebeliantów i cywilów, kobiet i dzieci, młodych i starych. Robiono to w pośpiechu, żeby zatrzeć ślady potwornych zbrodni. Wiedzieliśmy, że kiedyś nadejdzie kolej Zabadani, i cieszyliśmy się, że choć na kilka dni zapomnimy o losie, jaki może stać się naszym udziałem.

Po czterech dniach stan zdrowia mamy gwałtownie się pogorszył. Jej słowa były ledwie słyszalne i niezrozumiałe. Nie krzyczała z bólu, bo krzyk sprawiał jej dodatkowe cierpienie. Kiedy jednego dnia wczesnym rankiem wstała z łóżka, upadła na podłogę. Usłyszeliśmy hałas i pobiegliśmy, żeby pomóc jej wstać, ale zauważyliśmy, że dziwnie się szarpie – poruszała się tylko połowa jej ciała, druga była sparaliżowana. Tata wziął ją na ręce – była lekka jak piórko – i ułożył na tylnym siedzeniu samochodu, a potem poprosił mnie, żebym z nimi pojechała. Udaliśmy się do małego szpitala w Zabadani, ale okazało się, że ten praktycznie opustoszał. Kiedy jedyny lekarz, jaki tam został, zechciał się w końcu nami zainteresować, mama była w stanie przypominającym śpiączkę. Ponieważ doktor nie mógł przeprowadzić wywiadu, równie bezradny jak my polecił pielęgniarzowi zrobić prześwietlenie głowy. Potem, patrząc na klisze, zmarszczył brwi: „Widzę tu kulisty kształt. Prawdopodobnie to krwiak, który powinien się sam wchłonąć”. Szybko zbadał mamę, obmacał jej brzuch, popatrzył na nas i szeroko się uśmiechnął: „Przecież ona jest w ciąży! To tłumaczy wszystkie te objawy. Żona poczuje się lepiej, kiedy ciąża będzie bardziej zaawansowana. Dla niektórych kobiet pierwsze miesiące są najgorsze, a inne, które przechodzą je bez problemów, potem muszą leżeć aż do porodu. Nie ma powodu do obaw, wracajcie do domu”.

Nie trzeba było znać się na medycynie, żeby zrozumieć, że ta diagnoza nie trzyma się kupy. Pielęgniarz pomógł nam ułożyć mamę w samochodzie i pojechaliśmy do drugiego szpitala w mieście, a właściwie do nieco rozbudowanego ambulatorium, gdzie po pobieżnym badaniu i szybkim przejrzeniu karty lekarz (ale czy to rzeczywiście był lekarz?) próbował nas uspokoić: „Nic jej nie jest. To tylko zmęczenie, stres spowodowany całą tą sytuacją. Jest brzemienna? Doskonała wiadomość, gratuluję! Życzę panu wspaniałego synka”. Mama na pewno nie była w ciąży, nie byliśmy jednak w stanie przemówić do rozumu tym konowałom albo przebierańcom. Oddychała z coraz większym trudem, zapadała na naszych oczach w coraz bardziej niepokojący stan śpiączki. Nie mam pojęcia, jakim cudem tata ściągnął ambulans, w dodatku całkiem dobrze wyposażony – przynajmniej zgodnie z syryjskimi kryteriami. Wczesnym popołudniem byliśmy w drodze do Damaszku – mama jechała karetką, a Raghad, Hamuda i ja samochodem ojca, który za nią podążał. Ta podróż była prawdziwą udręką. Co kilka kilometrów musieliśmy się zatrzymywać przy posterunku sił rządowych i byliśmy rewidowani. Obdarci żołnierze wchodzili do ambulansu, brutalnie przesuwali mamę, żeby sprawdzić, czy pod noszami nie ukryto broni, śmiali się, opowiadali sobie wulgarne dowcipy. Był środek ramadanu, panował upał, byliśmy potwornie zmęczeni, ale mam wrażenie, że to tylko rozbudzało ich sadystyczne skłonności. Po co tak się nad nami znęcali? Czy naprawdę tak wyglądali ich wrogowie? Czy nie rozumieli, że takim postępowaniem przekonają nas – jeśli wcześniej mieliśmy jeszcze jakieś wątpliwości – że z tą władzą trzeba walczyć? Co za szaleńcy wydawali im rozkazy? Bo nie wierzę, że mogli zachowywać się tak z własnej woli. Mieli na to wszystko zezwolenie, a prawdopodobnie działali nawet zgodnie z instrukcjami, jakie im wydano. Widziałam, jak te istoty ludzkie zmieniają się w dzikie bestie.

Kiedy po pięciu godzinach dojechaliśmy do szpitala głównego w Damaszku, mamie zaczynało brakować tlenu. Pięć godzin na pokonanie sześćdziesięciu kilometrów niemal pustą drogą... Pięć godzin wsłuchiwania się w odgłosy bombardowań, eksplozji, zgiełk bitewny...

Kierowca karetki zatrzymał się przed wejściem do izby przyjęć. Tata musiał dać mu grubą kopertę, bo pomógł nam jeszcze przetransportować mamę do dużej poczekalni, gdzie inni chorzy czekali jak ona nie wiadomo na co. Personel był nieliczny – bardzo oględnie mówiąc. Przed wojną w tym dużym szpitalu pracowało ponad stu lekarzy, teraz zostało ich pięciu czy sześciu, a reszta po prostu się ulotniła – niektórzy opuścili miasto albo kraj, inni uznali – i trudno ich za to winić – że lepiej nie iść do pracy, kiedy sytuacja jest tak niepewna. Bo, prawdę mówiąc, nikogo to już nie obchodziło, wszyscy myśleli tylko o tym, by ratować własną skórę. Huk samolotów i eksplozje się nasilały, co wskazywało na to, że tej nocy na peryferiach stolicy dojdzie do ostrych walk. Tata zostawił mnie w szpitalu przy mamie. Byłam najstarsza, musiałam więc mu pomagać. „Musi się hartować”, powiedział do swojej szwagierki, która wpadła w panikę, usłyszawszy, że mam samotnie spędzić noc w tym niesamowitym miejscu. Kiedy odparła, że istnieją inne sposoby hartowania dzieci, wzruszył ramionami, rzucając tylko: „Jestem zmęczony, idę spać”.

Dochodziła północ, kiedy mamę umieszczono na sali chorych. Wątpię, by ktokolwiek tracił czas na przeczytanie jej karty chorobowej, podobnie jak nie przeglądano dokumentacji innych pacjentów. Wciąż napływali ranni, a jeśli byli eskortowani przez wojskowych, mieli pierwszeństwo. Tych kilku lekarzy, którzy jeszcze tu pracowali, było tak wyczerpanych, że nie wierzyłam, by któryś z nich był w stanie podejmować właściwe działania. A zresztą dla nas byli niedostępni, bo oblegali ich uzbrojeni ludzie, którzy zmuszali ich do zajęcia się ich rannymi kosztem pozostałych pacjentów. Kto odważyłby się odmówić? Zdarzało się przecież, że lekarz przeciwstawiający się takim żądaniom ginął od strzału w głowę. A po tych, którym początkowo wydawało się, że mają więcej szczęścia, bo ich decyzje zostały uszanowane, po kilku dniach przychodziła reżimowa policja, żeby ich aresztować. Swą odmową zasługiwali na raport czy donos i zarzut leczenia wrogów kosztem osób wiernych władzom. Niektórzy z nich już nigdy nie wrócili z więzienia. Inni po zwolnieniu wyjeżdżali z kraju. Na YouTube znaleźć można filmy pokazujące ślady tortur na ich ciałach.

Tata wrócił około południa. Chyba zdążyłam już przywyknąć do tego okropnego miejsca, a może byłam zbyt zmęczona, żeby na cokolwiek zwracać jeszcze uwagę, bo kiedy podszedł do mamy i lekko uniósł brudne prześcieradło, którym była przykryta, uciekł spod niego wielki karaluch. A potem drugi. W szpitalu roiło się od tego robactwa. Wszystko było odrażająco brudne. Prawdopodobnie nikt nie sprzątał tu od wielu dni, a może nawet od tygodni. Podejrzewam, że nie zadano sobie nawet trudu, żeby pozamiatać czy zmienić pościel. Kto jednak miałby to robić? Dwa dni, które spędziła tam mama, były dla nas wszystkich istną katorgą. Jeszcze dziś słyszę jej głos, gdy półprzytomna błagała: „Zabierzcie mnie stąd. Wolałabym już, żebyście wyrzucili mnie na ulicę”. Pewnie miała rację. Jedyny lekarz, jaki zbliżył się do niej na trzy minuty, tylko zerknął na historię choroby, uśmiechnął się i powiedział: „A, ciężarna!” – i nie słuchając naszych wyjaśnień, szybko odszedł.

Myślę, że właśnie wtedy ojciec podjął bardzo trudną dla niego decyzję o rozstaniu się z samochodem, tym starym samochodem, o którym zawsze marzył, z tym symbolem zamożności stanowiącym w jego oczach najpiękniejsze świadectwo awansu społecznego potwierdzonego dzięki kasie zapomogowej, do której nadal co miesiąc wpłacał pieniądze. Nie sprzedał go, ale wypożyczył. To była nowa forma handlu rozwijającego się w Syrii – „bogacze” związani z reżimem, których było stać na kupno dobrych nowych samochodów – zbyt rzucających się w oczy w tych ciężkich czasach – ze względów bezpieczeństwa starali się zatrzeć wszelkie zewnętrzne oznaki choćby względnej zamożności, by nie narażać się na zemstę. Damaszek był jeszcze w rękach reżimu, wszyscy jednak zdawali sobie sprawę, że gdyby padł pod naporem rebeliantów, nie uniknąłby czystek. To straszne słowo oddawało prawdę o naturze ludzkiej. Ilu udręczonych przez władze, cierpiących zechce wziąć rewanż na tych, którym żyło się lepiej, bo zaprzedali się BAAS? Nie wszyscy jesteśmy jak Gandhi. Interes z moim ojcem ubił porządny człowiek, który dowiedziawszy się o problemach zdrowotnych mojej matki i wydatkach, jakie to za sobą pociągało, z własnej woli zapłacił z góry za pięć miesięcy wynajmu auta. A może był tak bogaty, że ta kwota – dla nas będąca istną fortuną – znaczyła dla niego tyle, ile jedna kolacja w drogiej restauracji obsługującej reżimową mafię? To bez znaczenia. Najważniejsze, że mieliśmy pieniądze, żeby przenieść mamę do prywatnej kliniki.

Klinika ta znajdowała się w Mazzé, eleganckiej dzielnicy Damaszku. Swego czasu bardzo znana, wciąż cieszyła się dobrą reputacją, ale i tu wiele się zmieniło po wybuchu wojny domowej. Kierowcy ambulansów domagali się za transport mamy zawrotnych sum, toteż przewieźliśmy ją tam taksówką. Siedziała na tylnym siedzeniu między mną a moją siostrą, a Hamuda usiadł z przodu, obok taty i taksówkarza. Klinika była względnie czysta, karaluchów było tam zdecydowanie mniej niż w szpitalu miejskim, ale i tu brakowało personelu. No i pierwszeństwo mieli ranni. Ci reżimowi przywożeni byli na sygnale, eskortowani przez uzbrojonych brutalnych żołnierzy, którzy towarzyszyli kolegom aż do sali operacyjnej, odpychali innych chorych, a nawet mierzyli z pistoletów maszynowych do lekarzy. Widziałam, jak zmusili jednego z nich, żeby zostawił pacjentkę, której udzielał pierwszej pomocy, by pod lufą karabinu zająć się trzema rannymi, którzy – muszę to przyznać – też byli w paskudnym stanie. Lekarz uciekł nocą. Potem już go nie widziałam.

Mamę zbadano pobieżnie. Czuwałam przy niej sama, kiedy udało mi się przywołać lekarza, który przechodził przez salę. Ten człowiek w białym kitlu stwierdził u mamy niezwykle silne bóle głowy, postępujący paraliż i śpiączkę, w którą coraz głębiej zapadała. Przeczytał dokumentację. „Dopóki nie urodzi, nie mogę operować jej głowy. Straciłaby dziecko”. Zalałam się łzami, a on tylko się zaśmiał, kiedy próbowałam mu wyjaśnić, że mama nie jest ciężarna i z pewnością winna temu jest jakaś ciężka choroba, bo mama nigdy wcześniej nie chorowała. Spojrzał na mnie z pogardliwym uśmieszkiem: „Odnotowano to w dokumentacji. Chyba nie zna się pani na tym lepiej od lekarza?”.

Tata stopniowo się poddawał. Większą część dnia spędzał ze swoją rodziną, uczestniczył w wieczornych posiłkach ramadanu. Matka mojej mamy regularnie nas odwiedzała, ale to oznaczało dla niej ryzykowne wyprawy, bo nie dość, że zdarzały się bombardowania, to jeszcze wokół szpitala czaiło się sporo strzelców wyborowych polujących na rebeliantów. Ci strzelcy w każdym cieniu widzieli groźnego przeciwnika i brali go na cel. W ten sposób reżim chronił się przed wrogami i zapobiegał ewentualnym buntom, zabijając ludzi, zanim przeszli oni do czynu. A zatem w oczach władz wszyscy byliśmy rebeliantami.

Tata nie krył nienawiści do babci. Wiedział, że pomagała mi zajmować się mamą – karmić ją, myć, przekładać na materacu – ale kiedy zastawiał ją z nami, nie mógł się powstrzymać od awantur. Kraj był w ogniu, a ja miałam wrażenie, że prawdziwa wojna toczy się przy łóżku mamy. Ona też o tym wiedziała. Kiedy chwilami odzyskiwała przytomność, z ogromnym trudem wypowiadała szeptem kilka słów. Mówiła, że nie boi się śmierci, ale boi się umrzeć i zostawić nas, swoje dzieci, w szponach rodziny ojca, przed którą nie będzie mogła już nas chronić, co zawsze robiła. Nigdy wcześniej nie wyraziła tego bólu w równie otwarty sposób.

Przez cały ramadan pościłam, mając nadzieję, że modlitwą i wyrzeczeniami pomogę mamie. Nie mogłam już zresztą zrobić nic więcej. W coraz rzadszych chwilach przytomności mama namawiała mnie, żebym wyjechała, uciekła. Bała się o mnie, chciała mnie chronić. Ale dokąd miałabym uciec? Nie potrafiłabym zdobyć się na wyjazd do Mohameda, do Libanu. Po pierwsze, nie byliśmy małżeństwem, a po drugie, już nigdy nie mogłabym tu wrócić. A poza tym kto zaopiekowałby się mamą, gdybym uciekła?

Przypadek sprawił, że ojciec spotkał lekarza z Zabadani, człowieka niezwykle odpowiedzialnego i sumiennego, który uznał za swoje powołanie pracę na prowincji. Kiedy ojciec opisał mu symptomy i szybkie postępy choroby, ów porządny człowiek spojrzał na niego z żalem: „To oczywiste, że nie jest ciężarna. Jestem niemal pewien, że to guz mózgu. Najprawdopodobniej złośliwy, rozwijający się bardzo szybko. Należałoby jednak przeprowadzić dodatkowe badania, żeby potwierdzić diagnozę”. W klinice pielęgniarz poradził nam cesarskie cięcie. Usłyszawszy o tym, lekarz z Zabadani aż podskoczył: „Zamierzają doprowadzić do narodzin dziecka, którego nie ma? Pewnie potrzebna im nerka albo inny narząd i chcą skorzystać z okazji, żeby go zdobyć”. Jego zdaniem mieliśmy tylko jedną szansę – spróbować umieścić mamę w szpitalu Biruni specjalizującym się w onkologii. Zresztą i tak nie mieliśmy wyboru – brak zgody na wykonanie cesarskiego cięcia oznaczał natychmiastowe usunięcie mamy z kliniki, gdzie, jak nas poinformowano w rejestracji, w związku z napływem rannych brakowało łóżek. Mama była w śpiączce. Oprócz niej ze szpitala wypisano w podobnym trybie wielu innych pacjentów.

Czekałam na tatę w drzwiach, obok noszy. Nie udało mu się znaleźć ambulansu, bo żeby załatwić taki transport, trzeba było mieć mnóstwo pieniędzy na kupno benzyny na czarnym rynku. „Żądają ilości, która wystarczyłaby na objazd całej Syrii, i nie zamierzają się targować, więc zrezygnowałem”, powiedział mi. Jego kuzyn miał auto jeszcze starsze od naszego, taksówkę, za którą ciągnęła się gęsta smuga czarnych spalin, nie wspominając już o wysoce niepokojących odgłosach, jakie wydawał z siebie ten grat. Ale to właśnie tym samochodem przewieźliśmy mamę. Na szczęście w tym czasie była kompletnie nieprzytomna.

Jakich słów użyć, żeby opisać miejsce, w którym się znaleźliśmy na tych odległych przedmieściach Damaszku? Na pewno nie nazwałabym tego szpitalem. Może umieralnią? Ale taką jak te dawne, z czasów, kiedy nie znano jeszcze antybiotyków, leków przeciwbólowych, a przede wszystkim praw człowieka. To była wczesnośredniowieczna umieralnia z trudem prowadzona przez jednego lekarza i dwóch pielęgniarzy. Wszystkie piętra zostały zamknięte, a pacjenci – około sześćdziesięciorga – trafili do dwóch dużych sal, męskiej i kobiecej, gdzie leżeli na brudnych materacach rozesłanych na ziemi. Rodziny kręciły się przy nich, sprawując opiekę, a przy okazji bez ceregieli depcząc po innych, dogorywających, bo tu wszyscy byli umierający. Lekarzowi jednak nie można było odmówić dobrej woli. Zbadał mamę, kiedy tylko przyjechaliśmy. A co powiedział? „Nie potrafię podjąć się jej leczenia. Trzeba zaczekać na specjalistę”. Pacjentka z sąsiedniego materaca już od tygodnia na niego czekała, a ja do dziś słyszę, jak wyje z bólu, i dziękuję Allahowi, że wtedy mama już nie przytomniała. Ojciec nie odkładał telefonu – rozpaczliwie starał się zdobyć pieniądze, dużo pieniędzy, żeby zabrać mamę do Libanu. Wiedział, że nic nie wskóra, ale robił, co było w jego mocy. I był bliski szaleństwa…

Przed zachodem słońca jednak po prostu sobie poszedł, znów zostawiając mnie samą z babcią pośród przerażająco wychudzonych, konających w nieopisanym bólu chorych, którym nie podawano morfiny ani nawet zwykłych środków przeciwbólowych. Późnym wieczorem mama zaczęła się dusić, więc poszłam po pomoc. Lekarz i dwaj pielęgniarze chrapali. Obudziłam jednego z nich i usłyszałam tylko: „Nic na to nie poradzę, nie mamy lekarstw, zabrakło nam już nawet aspiryny. Pozwól mi się przespać, odejdź”. Podobnie zareagował ojciec, do którego zadzwoniłam: „Chcesz mnie zabić? Potrzebuję snu, muszę odpocząć”. A babka jak zwykle zachowała się okropnie: „Twoja matka umiera, ale ja nie chcę, żeby mój syn też umarł. Dajcie mu odetchnąć”.

Mama zmarła o świcie. Było gorąco, jak zwykle w środku lata, w powietrzu unosił się fetor, bo inne trupy leżały tu od wielu godzin. Ten smród wciskał się nam w nozdrza, przenikał ubrania, lgnął do skóry. Mama odeszła pośród krzyku tych, którzy zwlekali z odejściem. Umarła obok sąsiadki z materaca, która zamilkła godzinę wcześniej i także skonała, ale nikt się tym nie przejął – jej rodzina wyszła, prawdopodobnie po jedzenie, i jeszcze nie wróciła. Mama miała ciężką śmierć. Jej oddech przerodził się w charczenie, walczyła o każdy łyk powietrza, a jęki dławiła ślina cieknąca jej z ust i lśniąca na policzkach.

W końcu pojawił się tata. Zobaczyłam, jak się nad nią pochyla, i usłyszałam jego szept: „Jeśli możesz, wybacz mi”. Ciągle jeszcze ściskał w ręce telefon. Popatrzyłam na niego. Skoro on miał jeszcze nadzieję, to i ja mogłam ją żywić. Widziałam, jak mama umiera, ale tata wciąż wisiał na telefonie i szukał pieniędzy, żeby ją uleczyć, więc było tak, jakby mama nie umarła. Usłuchałam pielęgniarza, który poprosił, żebym wyszła z sali. Widziałam, jak wykonuje masaż serca – pięć razy, sześć – i że mama nie reaguje. Widziałam, że inni chorzy na nią patrzyli, wiedząc, że wkrótce i na nich przyjdzie pora. Ten potworny spektakl do dziś śni mi się po nocach. Czasami, bez powodu, jakby z zaskoczenia, staje mi przed oczyma i muszę oglądać go jak film, a raczej serię scen, na które patrzyłam wtedy w szpitalu. Najboleśniejsza to masaż serca, kiedy wszystko we mnie zamiera. Od tej sceny nie potrafię się uwolnić, zupełnie jak od podłego dżinna, który zamieszkał w mojej głowie.

Tata przyjechał tym samym samochodem – starą taksówką kuzyna. Wziął mamę na ręce, a była lekka jak piórko, i ułożył ją, jak mógł, na tylnym siedzeniu. Powiedział nam, że nie umarła, ale jest w agonii. Że pojedziemy do Zabadani po trochę rzeczy, a stamtąd do Libanu, żeby ją leczyć. Wiedziałam, że to nieprawda, nie słyszałam już jej charczenia, widziałam tę spokojną twarz, ale nie chciałam wierzyć własnym uszom ani oczom. Chciałam wierzyć tacie. My troje – ja, moja siostra i brat – wsiedliśmy do innego samochodu, który pojechał za taksówką.

Wróciliśmy do Zabadani. Ponieważ Mohameda już tam nie było, nikt nie powiedział mi, co się dzieje w mieście, więc przeżyłam, a raczej wszyscy przeżyliśmy, szok, stwierdziwszy, że poza starym miastem niewiele ocalało. W ciągu tygodnia bombardowania lotnicze dokonały dzieła zniszczenia. Nie patrzyłam w stronę naszego domu, kiedy wjechaliśmy na naszą ulicę. Zatrzymałam wzrok na grupce kobiet w czerni, które zbliżały się do nas. I już je poznałam: babcia, ciotki oraz sąsiadki, które znaliśmy od niepamiętnych czasów i które były nam bliższe niż rodzina. Usłyszałam ich zawodzenie, zobaczyłam, jak podnoszą ręce, jak biją się dłońmi po piersiach i policzkach, jak ich twarze zwracają się ku niebu, aby wziąć je za świadka nieszczęścia. Widziałam je, ale nie chciałam uwierzyć w to, co mówiło mi serce. Zobaczyłam, że taksówka wioząca rodziców przyjechała znacznie po nas, bo była zatrzymywana przez wszystkie posterunki i za każdym razem żołnierze dokładnie ją przeszukiwali, sprawdzając, czy zwłoki, które powinien przewozić ambulans albo karawan, były naprawdę zwłokami, czy może w ten sposób próbowano przemycić rebelianta. Zobaczyłam, jak auto zwalnia, kobiety podbiegają do drzwi, mężczyźni je odpychają, wyjmują ciało i przenoszą je. Przenosili moją mamę. Mamę, która naprawdę umarła – to wtedy w pełni uświadomiłam sobie to, o czym moje serce już wiedziało. Hamuda padł mi w ramiona. Płakał po cichutku, nie szlochając, nie gestykulując, nie wypowiadając słowa skargi. Tylko ciepło tych łez, które wsiąkały w moje ubranie, dawało mi pewność, że żył. Raghad stała nieruchomo tuż obok mnie. I do niej ta straszna świadomość dotarła dopiero teraz.

Inni na pewno wiedzieli o tym od wielu godzin, bo przecież trzeba było czasu, żeby przyjechać z Damaszku do Zabadani. Wiedzieli, ponieważ z mieszkania dobiegał głos muezina, który odmawiał modlitwy za spokój duszy mamy. W kuchni kobiety, które miały dość czasu, żeby zrobić zakupy, krzątały się, przygotowując żałobny posiłek, iftar, kończący codzienny post, ponieważ trwał ramadan. Było ich tak wiele, że narobiły bałaganu, którego mama tak nie znosiła. Nie miałam siły im tego powiedzieć, nie byłam w stanie pomóc tym, które ją umyły przed owinięciem w całun i ułożeniem na ziemi, tak bowiem nakazywała tradycja. Byłam zrozpaczona. Każde słowo współczucia odbierałam jak cios zadany sztyletem. Czekałam tylko, aż w końcu ktoś powie mi po prostu: „Twoja matka nie żyje”. Ale to zdanie nie padło, nie usłyszałam go z niczyich ust. Hamuda trzymał się mnie kurczowo. On jeszcze nie zrozumiał, bo nie chciał zrozumieć. Chciał do mamy. Do mamy, która leżała tam, na ziemi, tak piękna. Jej twarz nareszcie się rozpogodziła. Oczy miała zamknięte, ale uśmiechała się, a wszelkie oznaki cierpienia zniknęły bez śladu, nie deformując już rysów. Wyglądała jak umalowana i miałam wrażenie, że tylko zemdlała i za chwilę się ocknie. Niektórzy robili jej zdjęcia telefonami komórkowymi, a ja czekałam, aż coś do mnie powie.

Grupka mężczyzn towarzyszyła ojcu i muezinowi w drodze na cmentarz. Szybko zeszli po schodach i ruszyli uliczkami, a ja po chwili straciłam ich z oczu. Wkrótce byli już z powrotem. Jak wszystkie pogrzeby pochówek mamy załatwiono w pośpiechu – widok zbiegowiska, nawet na cmentarzu, drażnił wojska reżimowe, które gotowe były wszystkich wystrzelać. Czasem nawet widok jednej osoby wystarczał, żeby do ataku użyto artylerii, helikopterów i moździerzy. Strzelali wszędzie i dowiedziałam się, że kiedy grób mamy zasypywano ziemią, niedaleko od cmentarza wybuchła bomba. Nie wiem, czy pochowano ją, jak należy, wiem tylko, że ojciec wrócił wściekły. Zachowywał spokój, dopóki ciało było w domu, póki mama miała na niego jeszcze jakikolwiek wpływ. I nagle wybuchł. Wyrażając się wulgarnie, przepędził z kuchni kobiety, w większości bliskie krewne mamy, krzyczał, że jesteśmy zaproszeni na iftar. Patrzyły na niego osłupiałe. Jak można przyjąć zaproszenie kilka godzin po pogrzebie? Ale ponieważ wciąż im wymyślał, usłuchały. Zamknął okiennice w salonie, kiedy mężczyźni pili jeszcze gorzką kawę, którą podaje się u nas w takich okolicznościach, i ich też najzwyczajniej wyrzucił za drzwi. Szybko posprzątaliśmy i wyszliśmy. Zatrzasnęliśmy za sobą drzwi, nie fatygując się nawet, żeby zamknąć je na klucz – miasto było wyludnione, a gdyby rebeliant albo żołnierz chciał wejść, i tak by go nie powstrzymały.

Tego wieczoru rzeczywiście byliśmy zaproszeni do Bludane, do przyjaciela ojca. Jak każdy iftar był to uroczysty posiłek. Po jedzeniu przyniesiono nargile, które „ułatwiały trawienie”. Grała muzyka – cichutko, „żebyśmy mogli się odprężyć”. Zostaliśmy u tego przyjaciela do końca ramadanu. I co wieczór bawiliśmy się. Jakby nikt już nie pamiętał o mamie.

Tydzień później nasz dom w Zabadani został zbombardowany. Tego samego dnia i w ten sam sposób w ruinach legł sklep Mohameda. Broń konwencjonalna jednak nie wystarczyła reżimowym wojskom – po bombardowaniu nadleciały helikoptery, z których zrzucano na miasto pojemniki z TNT, a potem bomby zapalające. Od tego czasu oddziały Al-Asada wielokrotnie próbowały wejść do miasta – na próżno. Wolna Armia Syrii wciąż odpierała ich szturmy, co jeszcze bardziej podsycało ich nienawiść, więc mściły się i bombardowały. Dziś Zabadani już nie istnieje. Wszystko się skończyło. Po mieście została tylko wypalona ziemia i zgliszcza, a ono samo zniknęło z mapy. Ale te zgliszcza to skrawek ziemi wyzwolonej, porzuconej przez mieszkańców, lecz pozostającej w rękach rebeliantów. Kiedyś trzeba będzie odbudować Zabadani. Czy będę wtedy pamiętała dom mojego dzieciństwa na tyle dokładnie, żeby odtworzyć każdy jego detal?




8

WYGNANIE

Upłynęły zaledwie trzy dni od pogrzebu mamy, kiedy tata przyszedł do mnie i do Raghad, żeby robić nam wymówki. Powiedział, że trudno z nami wytrzymać, że nie stać nas nawet, by się do niego uśmiechnąć. Jego matka też prawiła nam przez telefon morały, ale w jeszcze brutalniejszej formie: „Może przestaniecie się wreszcie nadymać? Ojciec nie może tego znieść. Zapomnijcie o przeszłości, zajmijcie się czymś innym”. Jak mogłybyśmy zapomnieć o mamie? Tak szybko wymazać ją z pamięci? Jak znów się śmiać, śpiewać, żartować, bawić się?

Szóstego dnia rodzina ojca zaczęła szukać mu nowej żony. Każdy przedstawiał własne kandydatki i wkrótce stało się to głównym tematem rozmów. Nie lubiłam tych gości z Damaszku. Siadali przy cieście, które upiekłam, i podsuwali ojcu zdjęcia – lepszej i gorszej jakości – dziewcząt „na wydaniu”. Wychwalali je, przedstawiali ich zalety, a ojciec komentował: „Ta jest ładniejsza”, „Ta wygląda na potulną”, „Ta musi lepiej gotować”. Porównywał je do mamy, chociaż jej imię nigdy nie padało podczas tych spotkań. Wciśnięci w kąt, ja, moja siostra i brat, czasami płakaliśmy. Na ogół nikt tego nie dostrzegał, bo nie zwracano na nas uwagi, jakby i o nas nikt już nie pamiętał. Czasami tylko któryś z gości spoglądał na nas, śmiejąc się: „Otrzyjcie łzy, znajdziemy tacie nową żonę, będziecie mieli nową mamę”. Zachowywali się jak potwory.

Ramadan dobiegał końca, a my wciąż mieszkaliśmy w Bludane, więc ojciec wynajął pokój za pieniądze otrzymane za wypożyczenie samochodu. Spędziliśmy tam trzy miesiące. Moja siostra i Hamuda zapisali się na nowy rok do szkoły i zaczęli do niej chodzić, ale bardzo niechętnie i tylko w te nieliczne dni, kiedy była otwarta. Ja zajęłam się prowadzeniem domu. Tata wymagał ode mnie utrzymania pokoju w idealnym porządku. Ale jak miałam przeistoczyć go w pałac? Umeblowaliśmy go, jak się dało. Dwa czy trzy razy pojechaliśmy do Zabadani, żeby odszukać nasze rzeczy w ruinach domu. Cóż z tego, że podnosiliśmy kamienie i pracowaliśmy jak grupa speleologów? Nie udało nam się odnaleźć prawie niczego poza kilkoma widelcami i nożami, podartymi książkami i T-shirtami, które i tak do niczego się już nie nadawały. Ale gdybyśmy nawet znaleźli meble czy całe kufry ubrań, i tak nie moglibyśmy ich zabrać, bo między Zabadani a Bludane ustawiono wiele posterunków i żołnierze na pewno wszystko by nam skonfiskowali, ponieważ w ten sposób poprawiali własny byt i nie obchodziło ich, że ograbiają nieszczęsnych ludzi ratujących resztki swego dobytku.

A zatem całymi dniami zmywałam, gotowałam, porządkowałam. Podczas wojny codzienne obowiązki pochłaniają wiele czasu i energii, zwłaszcza gdy ma się bardzo mało pieniędzy, a nie chce się tego ujawniać. Dokonywałam istnych cudów, wymyślając królewskie posiłki z tego niczego, czym dysponowałam, chociaż przedtem nigdy nie gotowałam, co najwyżej pomagałam mamie w obieraniu warzyw czy myciu naczyń. Utrzymanie porządku było zresztą nierealne – pokój, w którym tłoczyliśmy się we czworo i w którym tata podejmował rodzinę i przyjaciół, nie był umeblowany tak, żebym mogła poukładać i pochować nasze rzeczy. Cóż z tego, że ścierałam kurze, skoro już wkrótce te znowu opadały. Zresztą ojciec zawsze potrafił znaleźć jakieś pyłki, które przeoczyłam. Nigdy wcześniej nie zauważyłam, żeby przywiązywał aż taką wagę do porządku i czystości, trzeba jednak przyznać, że wcześniej też nie był tak gwałtowny, niedobry i złośliwy. „Nie potrafisz zadbać o mój dom, potrzebuję kobiety”, powtarzał raz po raz. A przecież wiedział, że nie odbyłam jeszcze żałoby po mamie, że żałoba nie może ograniczyć się do kilku tygodni. Wciąż się na mnie wyżywał, a wkrótce zaczął mówić jak babka – lżył nas i obrażał rodzinę mamy. Od kiedy jej zabrakło, od kiedy nie miała na niego wpływu i nie powściągała go, stał się zupełnie innym człowiekiem.

Oddychałam, gdy dzwonił do mnie Mohamed. Zapominałam wtedy, że i on przeżywa tragedię, że cierpi na wygnaniu. Nigdy zresztą na nic nie narzekał, słuchał, jak opowiadam o mamie, która była dla mnie przyjaciółką, tak inna od matek moich koleżanek, które często zazdrościły mi z tego powodu. Mama odważyła się naruszyć panujące obyczaje i zakochać się w ojcu, zanim jeszcze został jej mężem. Zabierała mnie do klubu na gimnastykę, kiedy – dojrzewając – przytyłam kilka kilogramów, co bardzo ją zaniepokoiło. Bez niczyjej pomocy nauczyła się angielskiego, sama prowadziła samochód i z uśmiechem na ustach obserwowała mój flirt z Mohamedem, lojalnie utrzymując go w tajemnicy przed ojcem. Mama była niezłomna i broniła naszej niezależności, kiedy tylko ojciec wspominał o ewentualnych kandydatach do ręki mojej lub mojej siostry: „Nie będziemy im wybierać mężów. Każda z nich sama musi wybrać mężczyznę swojego życia”. Tata spotykał się z mamą przed ślubem, ale nie był w stanie zgodzić się, żeby tak samo postąpiły jego córki, których honor zamierzał chronić. Ojciec nie życzył sobie nawet, żebyśmy wychodziły same na ulicę, bo twierdził, że to zbyt niebezpieczne. Mama była odmiennego zdania i potrafiła postawić na swoim. Trzeba jednak przyznać, że ten biedak, pędząc z pracy do pracy, rzadko bywał w domu, więc i tak nie mógł nas pilnować – wychodził wczesnym rankiem, a nocą wracał bardzo zmęczony. Na szczęście dla nas.

Teraz przyszło mi poznać prawdziwe oblicze ojca. Prawdopodobnie nie byłoby to aż tak przykre, gdyby nie przejawiał tyle złej woli i tak łatwo nie ulegał wpływowi swojej bardzo konserwatywnej rodziny. Ale czułam się tak, jakby nagle wypowiedział nam wojnę, w której musiał zatriumfować.

Mieszkaliśmy w Bludane od miesiąca, gdy zaczął coraz częściej wyjeżdżać do rodziny w Damaszku. Zabierał z sobą Hamudę, a ja i Raghad zostawałyśmy zamknięte w małym pokoju. Mówił nam, że to za karę, bo nikt nie ma ochoty patrzeć na nasze wciąż nadąsane twarze. Ale my się nie dąsałyśmy, tylko opłakiwałyśmy matkę, a to zupełnie co innego… Początkowo korzystałyśmy z jego nieobecności, żeby potajemnie dzwonić do babci, która choć w ten sposób mogła dać nam trochę wsparcia. Jednak pewnego dnia, gdy rozwścieczony kazał mi zerwać z nią wszelki kontakt, zrozumiałam, że ukrył w pokoju podsłuch i szpiegował nas. Podejrzewałam go o to już wcześniej, bo kilka razy robił aluzje do moich rozmów z Raghad, ale nie mieściło mi się w głowie, że mógł posunąć się do czegoś takiego, że mógł nas szpiegować, kiedy i tak siedziałyśmy zamknięte na klucz…

Próbowałam, podobnie jak moje rodzeństwo, uczęszczać do pobliskiej szkoły, kiedy ta była otwarta, ale szybko się poddałam – nie byłam w stanie wszystkiego ogarnąć, dbać o dom i uczyć się, zwłaszcza że miałam spore zaległości, które należało uzupełnić. Kiedy tata przelotnie się mną zainteresował i zapytał, dlaczego zrezygnowałam z nauki, w swojej naiwności powiedziałam mu, że potrzebuję kilku dodatkowych lekcji, żeby nadrobić stracony czas. Natychmiast sprowadził mnie na ziemię: „Uważasz, że na to zasługujesz?”. Powiedział mi przy okazji, że jeśli chodzi o prowadzenie domu, to ma dla mnie dwie propozycje. Pierwsza, krótkofalowa, to przeprowadzka do dziadków, do Damaszku, druga, wymagająca nieco więcej zabiegów, to powtórne małżeństwo. Wtedy moje obowiązki przejęłaby inna kobieta. Skrzywiłam się na te słowa i znów dostałam w twarz.

Rozwiązanie krótkofalowe nastąpiło szybciej, niż się spodziewałam. Po trzech miesiącach spędzonych w Bludane znów spakowaliśmy walizki, głównie z powodu bombardowań, które stawały się w tym rejonie coraz częstsze, ale też ze względu na to, że nie byliśmy już w stanie związać końca z końcem. Inflacja i konieczność zaopatrywania się na czarnym rynku sprawiały, że pensja ojca była symboliczna, a z kwoty, którą bogaty damasceńczyk zapłacił za samochód, nic już nie zostało. Nie stać nas było dłużej na wynajem pokoju.

Stryj z żoną i trójką dzieci wciąż mieszkał u dziadków. „Jakoś się pomieścimy”, orzekła babka, ucinając wszelkie dyskusje. I zrobiła sobie ze mnie i z Raghad dwa kozły ofiarne. Najpierw postanowiła, że ojciec musi się ponownie ożenić, i zaciągnęła go do jednej ze swoich przyjaciółek, której córka, jak zapewniała, będzie dla niego idealną żoną. Bałam się macochy, którą tak ceniła ta kobieta, ale sama miałam wkrótce wyjść za mąż, a Raghad prawdopodobnie poszłaby w moje ślady. Lękałam się więc głównie o młodszego od nas Hamudę, zwłaszcza że mama prosiła przed śmiercią, żebym się o niego troszczyła. Nie poznałam mojej przyszłej macochy przed zaręczynami: „Gdyby cię zobaczyła, mogłaby zmienić zdanie”, wycedziła ta harpia, która była moją babką. Tata nie bez dumy poinformował mnie, że kandydatka na jego żonę wykłada religię na wydziale teologii w Damaszku. Jedna z moich ciotek rozpływała się nad jej moralnością. Ta nauczycielka teologii na ulicę wychodziła zawsze w długim granatowym płaszczu, ręce osłaniała przed spojrzeniami obcych rękawiczkami, chustą zakrywała czoło, brodę i oczywiście ramiona, a po ślubie zamierzała przywdziać czador odsłaniający tylko oczy, choć musiałaby go zdejmować, prowadząc zajęcia na uniwersytecie, gdzie takie stroje były zakazane. „Pochodzi z konserwatywnej rodziny”, dodała ciotka. Zupełnie jakbym mogła sama na to nie wpaść… Babka chciała przyspieszyć bieg zdarzeń – zaręczyny ojca odbyły się błyskawicznie, a ponieważ popsuliśmy zabawę, zalewając się łzami, krewni poinformowali nas, że nasza obecność nie będzie konieczna podczas uroczystości zaślubin.

Uporawszy się ze sprawami taty, babka zaczęła poważnie zajmować się moją przyszłością. I nic nie było w stanie jej do tego zniechęcić – ani wojna, ani bombardowania, ani problemy z zaopatrzeniem czy ciągłe przerwy w dostawie wody i prądu. Nie zwracała już nawet uwagi na ceny żywności na czarnym rynku. Do ataku, z pewnością na polecenie babki, przystąpił mój ojciec. Któregoś ranka powiedział mi, że powinnam wystąpić z inicjatywą zerwania zaręczyn z Mohamedem, bo ten młody człowiek nie należał do naszego środowiska i nie hołdował wyznawanym przez nas wartościom. W pierwszej chwili zaniemówiłam, bo w Zabadani Mohamed był powszechnie lubianym kupcem, a ludzie szanowali go za rzadkie w dzisiejszych czasach zalety – uprzejmość, uczciwość, dobroć i odwagę. Mama bardzo go ceniła i zachęcała mnie do tego związku (o tym jednak ojciec nie wiedział), dlatego cieszyła się z naszych zaręczyn. Tata wybuchnął śmiechem: „Ten wieśniak bez wykształcenia? Jeśli się nie mylę, nie skończył żadnych studiów, nie zrobił nawet matury. To nieudacznik…”. Ja też nie miałam matury, a wcale nie uważałam się za nieudacznika, tylko za ofiarę wojny. „Ty to co innego. Jesteś dziewczyną, matura nie jest ci potrzebna”. Nie miałam wątpliwości, że babka wtrąci się w tę rozmowę, i nie zawiodłam się, bo już po chwili rzuciła drwiąco: „Uczciwy? Dobry? Ten niedowiarek nie chodzi do meczetu. Nabożny młodzieniec pomoże ci stać się lepszą. Jeśli oczywiście cię zechce, co nie jest takie pewne”.

Czy to była aluzja do mojego kuzyna? Gdybym wyszła za tego wychowanego w tak konserwatywnej atmosferze chłopaka, próbowałby mnie z pewnością okiełznać, jak pragnęła babka, a może nawet posunąłby się dalej. Nie był złym człowiekiem, ale uważał się za obrońcę religii i był gorącym zwolennikiem szariatu, nikabu i kija na nieposłuszną żonę. Wolał słuchać wersetów Koranu niż muzyki płynącej z radia i hołdował surowym obyczajom, które w rzeczywistości są sprzeczne z zaleceniami prawdziwego islamu, jaki wpajała mi rodzina matki. Kuzyn, podobnie jak ja, nie pragnął tego małżeństwa, a na wieść o moich zaręczynach cieszył się wręcz ostentacyjnie. Mimo to usłuchał rodziców, może po prostu dając za wygraną, a może żywiąc cichą nadzieję, że wymyślę jakiś sposób, żeby wyciągnąć nas z tarapatów. Nie zaskoczyła mnie ta hipokryzja, stanowiła nieodłączny element tego, co nazywałam nową religią wyznawaną przez rodzinę ojca – tworu złożonego z kłamstw, patosu i podłości.

Zerwanie zaręczyn nie było sprawą prostą. W naszym kraju, jak zresztą w większości krajów muzułmańskich, zaręczyny stanowiły podpisanie kontraktu małżeństwa religijnego, co odbywało się w obecności ulemy i świadków. Ślub to oficjalne przypieczętowanie tego kontraktu i wpisanie go do akt stanu cywilnego. W szczególności zaś ślub jest uroczystością, która obwieszcza rozpoczęcie przez parę wspólnego życia. Aby więc cofnąć zaręczyny, trzeba zgody obu stron, a przede wszystkim narzeczonego, i anulowania kontraktu religijnego.

Z płaczem zadzwoniłam do Mohameda, choć wiedziałam, że stanowczo za często to robię. Ale on wydawał się twardy jak skała – nigdy nie narzekał, nie skarżył się. Domyślałam się, że w Libanie jego sytuacja nie była idealna. Wiedziałam, że ma tam rodzinę, ale nie przypuszczałam, żeby chciał o cokolwiek prosić krewnych. Kiedy sporadycznie pytałam go, jak mu się tam żyje, był bardzo powściągliwy i starał się szybko zmienić temat. Kilka tygodni wcześniej wspomniał, że jego rodzice zmuszeni byli uciekać do Libanu. Jego matka była silną kobietą, ojciec łagodnym pacyfistą, który dał się wciągnąć w rebelię, ale właściwie nigdy nie wziął broni do ręki. Dezercja Mohameda, który nie stawił się, żeby odbyć obowiązkową służbę wojskową, wpędziła ich w poważne tarapaty. Mohamed nie bez podstaw obawiał się, że jego ojciec może zostać aresztowany i poddany torturom, aby on sam wstąpił do rządowej armii, która z powodu coraz częstszych dezercji odczuwała poważne braki w ludziach. Dlatego pomógł rodzicom przekroczyć granicę. Na miejscu jego ojciec, który miał drobne oszczędności, wynajął dla siebie i żony dwupokojowe mieszkanie. Wiedziałam, że Mohamed z nimi nie zamieszkał – był na to zbyt dumny. Ale nie miałam pojęcia, gdzie śpi. Przypuszczałam, że w jednym z setek szarych namiotów dostarczonych uchodźcom przez ONZ, lecz wolałam o to nie pytać.

Mohamed był bliski apopleksji, kiedy poinformowałam go o planach matrymonialnych ojca i babki. Dodałam, że moja przyszła macocha w pełni popiera to, co zamierzają zrobić. Dlaczego się w to wtrącała? Czyżby uważała się za moją matkę? Nie chciałam wdawać się z nią w rozmowy, do czego namawiał mnie ojciec. Wyładowywał na mnie złość i wszystkie napięcia, jakie nasiliły się, kiedy nałożono na niego obowiązek udziału w referendum konstytucyjnym i głosowania za nową konstytucją zgodną z wolą Baszara al-Asada. Jak większość urzędników zrobił to z bólem serca, bo nie miał wyboru – bez zaświadczenia, które mu wydano, zostałby usunięty z posady państwowej, a następnie aresztowany i skazany na więzienie. Ten, kto nie głosował na „tak”, automatycznie był uznawany za opozycjonistę.

Pokornie poddał się krwawemu reżimowi, który rządził moim krajem, ale wyładowywał się na mnie, żeby udowodnić sobie, że nadal jest mężczyzną. Nasłuchałam się strasznych rzeczy o moim przyszłym mężu! Później dowiedziałam się, że on usłyszał równie „miłe” słowa na mój temat. Mój telefon był sprawdzany, ja byłam pod nadzorem. Pętla się zaciskała. Mohamed jednak zdołał dotrzeć do mnie okrężną drogą. Przesłał mi krótką wiadomość – nazwisko przewodnika, który miał na mnie czekać nazajutrz rano w pobliżu mieszkania dziadków i zabrać mnie do niego, do Libanu. Podróż była wprawdzie ryzykowna, cóż jednak miałam do stracenia? Życie? Nie byłoby warte wyrzeczeń i trudów…

Ruszyłam, nie zastanawiając się ani chwili. Nie mogłam pozwolić sobie na refleksję, bo cały ten plan był szalony. Opuściłam Damaszek, zabierając garść rzeczy osobistych wciśniętych do tornistra. Nie chciałam wzbudzać podejrzeń rodziny. Przekraczając granicę, powtarzałam jak papuga: „Odchodzisz stąd na krótko. Niedługo wrócisz”. Ale inny głos, dobiegający jakby z głębi, podpowiadał mi, że moje życie wywraca się do góry nogami. Chciałam go zakrzyczeć, uciszyć. Wahałam się, gadałam i szłam. Domyślałam się, że droga, którą wybrałam, nie jest usłana różami. Szłam w nieznane, wybierałam status uchodźcy, a co gorsza – uciekinierki w oczach własnej rodziny. Uciekałam, żeby być z mężczyzną, który nie był moim mężem, a więc był obcy, i doskonale wiedziałam, co spotyka u nas dziewczęta, które postępują w ten sposób. Plamią honor rodziny, a honor można odkupić tylko krwią.

Po dwudziestu czterech godzinach Mohamed stanął wreszcie przede mną. Długo patrzyliśmy na siebie, nie mówiąc ani słowa. Nie śmiałam się do niego zbliżyć, nawet się nie musnęliśmy. Zdawałam sobie sprawę z powagi grzechu, którego się dopuściłam, uciekając do niego. On także doskonale wiedział, że tej winy moja rodzina nigdy mi nie wybaczy. Podjął oczywistą w tej sytuacji decyzję – zaprowadził mnie do swojej rodziny, do matki i ojca, którym mnie powierzył.

Nie wiedziałam, czy jestem szczęśliwa, czy nieszczęśliwa, nie wiedziałam, czy mam się śmiać, czy płakać. Bałam się zadzwonić do taty. Zrobił to za mnie ojciec Mohameda. To on wystawił się na niepohamowany gniew i potworne groźby: „Ta dziewczyna okryła nas hańbą. Skończy z poderżniętym gardłem”, powtarzał mój ojciec. „Żyją jak brat z siostrą, honor Fayzy to teraz honor mojej rodziny”, próbował uspokajać go mój przyszły teść. Po pogróżkach przyszedł czas na obietnice: „Odeślijcie ją do Damaszku. Na swój ślub wyjdzie z naszego domu”. Haczyk był za toporny – chęć zgładzenia mnie stała się obsesją rodziny ojca. Wyszłabym stamtąd dopiero po zmyciu plamy na ich honorze, czyli w całunie.

Wiedziałam, że rodzina ojca jest zdolna wysłać za mną zabójców. Bałam się o własne życie, drżałam o Raghad i Hamudę – jak się później dowiedziałam, słusznie, bo musieli znosić niekończące się przesłuchania, bicie, panującą w domu wściekłość, która narastała, w miarę jak mój kraj pogrążał się w coraz gwałtowniejszej, coraz bardziej nieludzkiej wojnie. Ojciec kipiał gniewem na mnie i rodzinę mojej matki, którą oskarżał o czary. Jego wściekłość zaś sięgnęła zenitu, kiedy Mohamed powiadomił go, że ustaliliśmy datę ślubu, i poprosił o błogosławieństwo dla nas.

Nie wierzyłam, że ojciec przyjedzie. Ale przekroczył granicę i był z nami. Jako urzędnik posiadający wszystkie wymagane dokumenty mógł legalnie pokonać pięćdziesiąt kilometrów, które dla mnie oznaczały drogę stąd na Księżyc. Nie pocałował mnie, lecz uśmiechnął się do zdjęcia. Do tego ulotnego zdjęcia, które stanowiło główny punkt ceremonii. Dobrzy ludzie na kilka godzin pożyczyli Mohamedowi garnitur, a mnie suknię ślubną. Jedna z jego kuzynek, dziewczyna o złotych rękach, uczesała mnie i oto pozowaliśmy na tle błękitnego nieba, którego blask przyćmił szarość namiotów, a kiedy fotograf utrwalał tę surrealistyczną scenkę, z radia płynęła urzekająca arabska muzyka. Tata udzielił mi błogosławieństwa. Tego samego dnia wieczorem wrócił do Damaszku, a już nazajutrz znów wrzeszczał przez telefon, ględząc o plamie na honorze i utraconej cnocie. Prawdopodobnie dostało mu się od matki. Sam ożenił się kilka dni później, ale oczywiście nie mogłam uczestniczyć w tej ceremonii.

Mohamed i ja musieliśmy jak najszybciej znaleźć sobie jakieś mieszkanie. Co prawda, teściowie chętnie udzielili nam gościny, ale nie było u nich dość miejsca dla nas wszystkich. Przed ślubem dzieliłam jedyne łóżko z przyszłą teściową, a Mohamed i jego ojciec układali się na kanapie. Taka sytuacja stała się nieznośna, kiedy byliśmy już małżeństwem. Marzyliśmy o dachu nad głową, prawdziwym dachu, a nie płótnie namiotu. Oboje jednak tak samo baliśmy się jeszcze bardziej pogrążyć, baliśmy się, że jeśli do tego dopuścimy, to może już nigdy nie uda nam się wydostać z nędzy.

Drobne oszczędności mojego męża błyskawicznie stopniały – życie w Libanie, nawet dla uchodźców, jest znacznie droższe niż w Syrii, musieliśmy więc zwracać uwagę na cenę pomidorów czy nawet chleba. Mohamed zdecydował się w końcu sprzedać drobną biżuterię, którą podarował mi z okazji zaręczyn. Kupił ją za zapomogę, tak jak tata samochód. Kiedy mi ją dał, mama była jeszcze z nami. „Niechaj przyniesie wam szczęście”, powiedziała. Mohamed czuł się potwornie poniżony faktem, że musi odebrać mi ten upominek. „Być może robisz to dla naszego szczęścia”, szepnęłam. Wtedy po raz pierwszy ujrzałam łzy w jego oczach. „Nie musiałaś iść za mną na wygnanie, w nieznane”, powiedział, jakby już nie pamiętał, że to on porzucił dla mnie walkę i uciekł. Żebyśmy mogli być kiedyś razem.

Kiedy Mohamed sprzedał pierwszą bransoletkę, opowiedziałam mu historię chłopczyka, którego przyjaciel mojego ojca, dziennikarz, spotkał w więzieniu. Dziecko przypominało mu synka, było w tym samym wieku – około czterech, pięciu lat. Cichutko płakało. Przyjaciel ojca przypomniał sobie bajkę, której lubił słuchać przed snem jego syn. Zaczął ją opowiadać: „Był sobie ptaszek…”, ale chłopiec przerwał mu, pytając: „A co to jest ptaszek?”. Zdumiony dziennikarz opisał mu ptaka, powiedział, że ma skrzydła i dziób. Dziecko nadal nie rozumiało. „Ptak to zwierzę, które przysiada na drzewach”. „A co to jest drzewo?”. Malec spędził w celi z dorosłymi trzy dni, potem go zabrano. Przez cały ten czas cichutko płakał. Z więziennych plotek przyjaciel ojca dowiedział się więcej o chłopcu. To dziecko przyszło na świat za kratami i nigdy nie wychodziło z izolatki, w której trzymano jego matkę. Tylko czasami, na krótko, przenoszono je to tu, to tam, do innych dorosłych więźniów. Po prostu strażnicy litowali się nad nim i zabierali je z izolatki, kiedy jego matkę poddawano torturom. Siedziała w więzieniu od bardzo dawna. Dziecko było owocem gwałtu, prawdopodobnie zbiorowego, do którego doszło w więzieniu, i nigdy nie widziało świata za ponurym murem, znało tylko plugawe, odrapane cele. Czy naprawdę biżuteria warta jest jednej łzy?




9

RAGHAD

Moja siostra, młodsza ode mnie o rok, była mi zawsze bardzo bliska. Doskonale się rozumiałyśmy i właściwie nigdy się nie rozstawałyśmy, jak bliźniaczki. Każda z nas czuła się odpowiedzialna za drugą, ale obie byłyśmy bardzo rozważne i grzeczne, przesiąknięte zasadami dobrego postępowania, które wpojono nam w konserwatywnym społeczeństwie, a zresztą nie mogłyśmy posunąć się dalej w przełamywaniu norm. W Zabadani wszyscy się znali i echa poważniejszych wybryków jednej czy drugiej, na przykład rozmowy nawiązanej z chłopakiem, szybko doszłyby do uszu rodziców. Ale w oczach wszystkich, przede wszystkim mamy i taty, cieszyłam się pozycją najstarszej. To na mnie spoczywał obowiązek pomagania mamie, kiedy tego potrzebowała, ze mną też rozmawiali rodzice, gdy mieli jakiś problem – a w Syrii Al-Asada wciąż borykaliśmy się z problemami.

Bardzo szybko wtajemniczyłam Raghad w mój flirt z Mohamedem i w tę rodzącą się dopiero miłość. Chodziła ze mną na manifestacje, kiedy jeszcze ukrywałyśmy się pod nikabami, żeby nikt nas nie rozpoznał, i gdy odważyłam się wyjść na ulicę bez tej osłony. Z nią również dzieliłam się obawami, gdy Mohamed szedł na front z Wolną Armią Syrii, opowiadałam o tym, że codziennie obiecuje mi, że wróci, i wprawia w rozmarzenie, opisując kraj, o jaki walczy, kraj tak samo wolny jak inne.

Rodzina ojca traktowała Raghad jak krewną bez większej wartości – ja byłam najstarsza, Hamuda był chłopcem, Raghad funkcjonowała gdzieś pomiędzy nami, więc nie uważano jej za nosicielkę grzechów i wad matczynej rodziny, nie planowano jej zamążpójścia, przynajmniej nie w najbliższym czasie, nie przede mną. Byłam ich czarną owcą i kozłem ofiarnym, stałam się wrogiem, kiedy się zaręczyłam, a kurwą, gdy uciekłam do Mohameda, chociaż nie byliśmy małżeństwem.

Z Libanu codziennie dzwoniłam do Raghad. Rzadko była sama i przekazywała mi tylko garść nowinek, bardzo powściągliwie mówiąc o swoim życiu. Ale tak gorąco zachęcała mnie, żebym nie wycofywała się z podjętych decyzji, że z łatwością wyobrażałam sobie, jak musi cierpieć. Kiedy nie mogła rozmawiać, odpowiadała lodowatym tonem: „To pomyłka, proszę pani”. Rozłączałam się i dzwoniłam następnego dnia.

Gdy po śmierci mamy mieszkaliśmy w Bludane, Raghad się zaręczyła. Tuż potem wyjechaliśmy do Damaszku, żeby zamieszkać u rodziców ojca. Ala’, narzeczony Raghad, był chłopakiem z Zabadani, przyjacielem Mohameda. Mama bardzo go lubiła. Nikt poza mną nie wiedział, że zanim się poznali, Raghad zadurzyła się w innym młodym człowieku, który prowadził sklep przy głównej ulicy naszego miasteczka. Ala’ zakochał się w niej bez pamięci. Widywał ją, kiedy towarzyszyła mi w wyprawach do sklepu Mohameda, kilka razy próbował też zwrócić na siebie jej uwagę, ale na próżno. Po naszych zaręczynach zwierzył się Mohamedowi, a ten zaaranżował ich spotkanie. To była miłość od pierwszego wejrzenia. Ala’ był o rok młodszy od Mohameda, wiedział, że jest za młody na małżeństwo, więc ustalili z moją siostrą, że zaczekają z tym kilka lat. Wkrótce postanowili nadać swej znajomości oficjalny charakter, co w moim kraju było warunkiem sine qua non, by mężczyzna i kobieta mogli się spotykać. Mama ceniła tego chłopca, który zresztą bardzo nam pomógł w ostatnich dniach jej pobytu w szpitalu. Raghad i Ala’ nie byli jeszcze zaręczeni, więc Ala’ pozostawał dla naszej rodziny zupełnie obcym człowiekiem, lecz to on pomagał nam przenosić mamę, kiedy trzeba było ją przebrać, zmieniać pościel, myć. Ostatniego wieczoru w szpitalu onkologicznym, kiedy Raghad i ja, przerażone apokaliptycznymi scenami, które się tam rozgrywały, zatykałyśmy rękami uszy, żeby nie słyszeć przejmujących jęków konających, Ala’ przysiadł przy mamie i szeptał jej słowa niosące ukojenie. I za to będę mu zawsze bezgranicznie wdzięczna.

Mimo że byliśmy w żałobie, Raghad nie kryła radości z tych zaręczyn, a kiedy przenieśliśmy się do Damaszku, chodziłam z nią do sklepików na starym suku, gdzie wydawała bardzo skąpe oszczędności na wyprawę ślubną. Ala’, urodzony pacyfista, wraz z rodziną opuścił Zabadani w tym samym czasie co my. Znaleźli schronienie w Dżaramanie, tuż pod Damaszkiem. Od czasu do czasu, mimo że podróże były niebezpieczne dla młodych mężczyzn, z zasady podejrzewanych przez władze o udział w rebelii, wymykał się, żeby odwiedzić Raghad w mieszkaniu dziadków. W takie dni starannie się golił i przebierał w schludne ubranie. Ale wizyty te zdarzały się rzadko i nie trwały długo, bo Ala’ przy okazji spotykał się jeszcze z braćmi, którzy wraz z jednym z wujów prowadzili w Damaszku małą restaurację. Jego starszy brat nią zarządzał, a młodszy, który przed laty stracił w wypadku nogę, pomagał mu. Wojna spowodowała, że klienci, delikatnie mówiąc, nie byli liczni, więc czasem do restauracji wpadali kuzyni, żeby pogawędzić ze stałymi bywalcami, choć i tych ubyło.

Ala’ i Raghad postanowili jak najszybciej wziąć ślub. Narzeczony mojej siostry nie chciał dłużej patrzeć, jak traktują ją krewni ojca, wiedział, że jest nieszczęśliwa, i nie sądził, by mój ślub poprawił sytuację. Początkowo obie rodziny zareagowały zdumieniem ze względu na młody wiek narzeczonych. Potem, biorąc pod uwagę coraz większy zamęt panujący w kraju, wszyscy uznali, że lepiej by było, by ci dwoje zostali małżeństwem. Oczywiście byli bardzo młodzi, ale wojna domowa sprawiła, że wszyscy szybko dojrzewaliśmy…

Pewnego dnia wzbudzająca powszechny strach służba bezpieczeństwa przeprowadziła nalot na restaurację, której właściciela, wuja Ala’, podejrzewała o wykorzystywanie lokalu jako kwatery głównej rebeliantów. Nie wiem, jak było w rzeczywistości. Oprócz wuja także młodszy brat Ala’ miał brać udział w buncie. Raport muchabaratu nie pozostawiał wątpliwości – chłopak stracił nogę w walkach z siłami rządowymi. Ani badanie blizny, wyraźnie starej, ani dokumentacja medyczna jeszcze sprzed wojny, mówiąca o amputacji, nie przekonała muchabaratu, który przecież nigdy się nie mylił. Wszyscy trzej bracia zostali aresztowani. Podobnie jak dzieciak, który pomagał w restauracji, oraz dwaj klienci. Nie wiem, co się stało z tymi ludźmi, ale nie sądzę, żeby ich zwolniono, bo w Syrii więźniowie nie są już wypuszczani. Nawet jeśli nie mają nic do powiedzenia i jeżeli nigdy nie popełnili żadnego karalnego czynu ani nie uczestniczyli w walce, mogą się przecież przydać. Reżim znalazł dla nich rolę – żywych tarcz. Są przetrzymywani w bazach uważanych za strategiczne, gdzie żyją w nieludzkich, wręcz niewyobrażalnych warunkach. I zanim zostaną przeznaczeni na rzeź, traktowani są gorzej niż bydło.

Przyjaciel Ala’ i Mohameda opowiedział mi o tym aresztowaniu, o biciu kolbami w restauracji, z której oskarżeni wyszli cali we krwi, o ich przewiezieniu opancerzonymi furgonetkami, które pędziły na sygnale, jakby wiozły tropionych w całej Syrii groźnych bandytów. Początkowo nie mówiłam o tym siostrze. Wieczorem także nie zdobyłam się na przekazanie jej tej informacji. Była tak podekscytowana zakupami, pokazywaniem mi wszystkich zdobyczy, że nie wiedziałam, jak mam to zrobić. Pozwoliłam jej jeszcze spokojnie przespać noc. Dopiero nazajutrz rano, kiedy się obudziła, o wszystkim jej powiedziałam.

Raghad szalała. Przez kilka następnych dni kontaktowała się z różnymi ludźmi, by zebrać trochę więcej informacji. Doszłam do wniosku, że byłoby chyba lepiej, gdyby o niczym nie wiedziała. W ciągu bowiem tych paru dni przybyło jej kilka lat. Ala’ i jego krewni zostali przewiezieni do podziemi pałacu prezydenckiego w Damaszku. Tam, gdzie znajduje się najstraszliwsze więzienie w kraju. Tam, gdzie więźniów nie czeka nic poza najokrutniejszymi, najbardziej wyrafinowanymi torturami, jakie człowiek wymyślił dla człowieka. Tam, gdzie regułą była izolacja i skąd nikt nigdy nie wychodził na wolność. Nawet jako trup. Uwięzieni tam ludzie bardzo wydłużali i tak już długą listę syryjskich „zaginionych”, o których od lat, od dekad nie było żadnych wieści. Tych, którzy w końcu zostali skreśleni z listy żywych.

Kiedy uciekałam z Syrii do Libanu, do Mohameda, Raghad czekała na Ala’. I nadal czeka. Żyje nadzieją, że znów go ujrzy. Co rano budzi się z nią. Co wieczór czeka jutra. Wie, że Ala’, ten czuły Ala’, łagodny Ala’ jest poddawany torturom. Kaci reżimu potrafią dawkować cierpienie, wiedzą, kiedy przerwać męki, żeby zapobiec śmierci ofiary, zanim ta nie wycierpi tyle, ile trzeba. Znają techniki przedłużania udręki, umieją sprawić, by trwała bez końca. Mają przecież ogromne doświadczenie! Może Ala’ kiedyś wyjdzie na wolność, jeśli reżim Baszara al-Asada upadnie, a jego twórca ucieknie. Ale w jakim będzie stanie? Raghad zastanawia się nad tym, czasami, choć rzadko, mówi mi o tym. I wtedy pyta, co zostanie z Ala’, którego kochała, którego wciąż namiętnie kocha. Miotając się między rozpaczą a nadzieją, czasem boi się, że popadnie w obłęd. Ja zaś nie wiem, co powiedzieć, żeby ją uspokoić i pocieszyć, i mam do siebie o to żal. Ale przecież każdy z nas, Syryjczyków, zna kogoś, kto wyszedł z reżimowego więzienia. Nie z tego więzienia, ale z innych i prawdę mówiąc – niewiele lepszych. Każdy z nas pamięta nazwiska, twarze, słowa tych kruchych i łagodnych chłopców, którzy okazali się bohaterami; wiemy też, że niejeden twardziel pękł po pierwszym przesłuchaniu.

Tata nie mieszkał już z rodzicami, którym powierzył opiekę nad Raghad i Hamudą. Także w jego życiu wypadki biegły szybko. Po powrocie z Libanu, gdzie uczestniczył w moim ślubie, był, jak powiedziała mi siostra, melancholijny. Nie miał odwagi powiedzieć jej, że on również postanowił jak najszybciej się ożenić. Dowiedziała się o tym przypadkowo, z rozmowy babki z ciotkami, które planowały zmiany w ciasnym mieszkaniu, gdzie miała się wprowadzić jeszcze jedna osoba – nasza macocha. Wyprawiono skromne wesele, a po kilku dniach wspólnego życia doszło do pierwszych starć między żoną ojca a moją siostrą, której macocha zarzucała, że niedostatecznie zakrywa głowę, że za mało się modli i nie okazuje jej wystarczającego szacunku i miłości. W końcu jednak tata i jego małżonka wynajęli malutką kawalerkę, gdzie zamieszkali sami – para zakochanych we własnym gniazdku. Moja siostra odetchnęła.

Raghad próbowała, na miarę swych możliwości, kontynuować naukę w Bludane, a potem w Damaszku, kiedy ja zajmowałam się prowadzeniem domu ojca. Ale raczej rzadko chodziła do szkoły – w Bludane z powodu bombardowań, a w Damaszku dlatego, że zaległości z Bludane zbyt się nawarstwiły, żeby mogła sobie poradzić i opanować program. Nie rezygnowała jednak już nie dlatego, że liczyła na dyplom, ale żeby wyrwać się z domu, w którym panowała nieznośna atmosfera. Po mojej ucieczce tata postanowił, że Raghad przerwie naukę. Uznał, że znacznie lepiej wykorzysta czas, pomagając babci i zbliżając się do macochy. W rzeczywistości potrzebował kogoś, na kim mógłby się wyżywać – nowego kozła ofiarnego. Raghad nie miała zapewne tak buntowniczej natury jak ja, chociaż może też ojciec nie był wobec niej tak wymagający – faktem jest, że nie uskarżała się zbytnio i uważała, że da się wytrzymać jego pretensje. Tylko raz błagała, żebym zerwała kontakty z rodziną mamy: „Jeżeli tata się dowie, że któraś z nas z nimi rozmawia, to zabroni nam widywać się z Hamudą”, płakała. Biedny Hamuda, zaniedbany przez wszystkich, udręczony wojną, z której niewiele rozumiał, schował się do skorupy jak ślimak i wysuwał się z niej coraz rzadziej. Ojciec był z niego bardzo zadowolony: „To taki spokojny chłopak”. Ale właśnie ten spokój wzbudzał obawy we mnie i w Raghad. Wiedziałam jednak, że ojciec bez wahania spełniłby groźbę. Dlatego zadzwoniłam do babci, a ona obiecała mi, że nigdy nie ujawni naszych kontaktów, a przyznaję, że te były i nadal są częste.

Tata miał pewnie nadzieję, że wróci do dawnego życia. Z Zabadani, „miasta rebeliantów”, wyniosły się wszystkie urzędy, więc jego stanowisko zostało przeniesione do Bludane, gdzie pojawiał się tylko co pewien czas, bo odległość od Damaszku była zbyt duża. Ale nikt nie robił mu z tego powodu problemów, gdyż większość instytucji była zamknięta, choć jego skromna pensja, niewiele warta wobec inflacji, była regularnie przelewana. Dlaczego tamtego dnia przyjechał do Bludane? Był kilka tygodni po ślubie. Może chciał się spotkać z kolegami? A może ogarnęła go nostalgia? Tego dnia było spokojnie, jak się mówi u nas o chwilach, kiedy na parę godzin milkną odgłosy walki. Pożyczył samochód od jednego z kuzynów, prawdopodobnie w zamian za jakieś drobne usługi. Ile posterunków znalazło się na jego drodze? Wokół Damaszku żołnierze sił rządowych krążą z bronią w ręku w pięcio-, sześcioosobowych grupach, bardziej przypominając rozbójników, którym wolno grabić samochody i okradać przechodniów i od których w zamian wymaga się tylko wierności. Te „posterunki” były i są – przynajmniej oficjalnie – metodą ochrony stolicy przed rebeliantami. Mają też utrudniać buntownikom zdobycie zaopatrzenia i broni. Jakby potajemnie dostarczaną broń przewożono głównymi drogami! Dla mnie to tylko demonstracja siły ze strony władz, które mają jeszcze nadzieję, że naród da się zastraszyć i okiełznać.

I właśnie jedna z takich grup zatrzymała tatę. Zabrano go na posterunek policji, aresztowano, nie stawiając zarzutów i nie wytaczając procesu. „Skoro to nie ty, to na pewno twój brat”, napisał Jean de La Fontaine… Być może zachował się gwałtownie. Albo nie zdjął ciemnych okularów, jak wymaga niepisane prawo stosowane przez posterunki... Ojciec zawsze o siebie dbał, a od zaręczyn przeżywał drugą młodość – zaczął nawet farbować włosy, żeby przypodobać się swojej ukrytej pod woalami, płaszczami i rękawiczkami Dulcynei. Ani na moment też nie rozstawał się z okularami przeciwsłonecznymi, nawet o zmierzchu, bo wydawało mu się, że czynią go bardziej tajemniczym. Przede wszystkim jednak zasłaniały wory pod oczami. Może to wszystko przez te okulary?

Ostatnio dostaliśmy wiadomość o ojcu. To tylko informacja przekazana przez pośrednika, jednego ze współwięźniów, także zatrzymanego bez powodu i zwolnionego, bo komuś tak się spodobało. Tata podał mu numer telefonu do swojej żony i zdradził kilka faktów, żeby ten człowiek mógł się uwiarygodnić. Mężczyzna zapamiętał jeden z nich: „Jego syn, Hamuda, jest fanem klubu piłkarskiego z Barcelony. I kolekcjonuje zdjęcia Lionela Messiego. Mówił mi jeszcze inne rzeczy, ale nie mogę sobie przypomnieć”. Większość syryjskich dzieciaków kibicuje Barcelonie i uwielbia Messiego, ponieważ jednak mężczyzna znał imię mojego brata, uznaliśmy, że można mu uwierzyć. Nie przynosił nam zresztą żadnych rewelacyjnych nowin, choć najważniejsze było oczywiście to, że ojciec jeszcze żyje. Tata nadal nie wiedział, dlaczego go aresztowano, bo nikt nie widział powodu, by mu to wyjaśnić. Poddano go torturom, jak wszystkich. Typowym torturom: trochę prądu, bicie pałką, obelgi i poniżanie, żeby skłonić go do zeznań. A ponieważ śledczy nie bardzo wiedzieli, czego powinno dotyczyć przesłuchanie, żądano, żeby się przyznał do udziału w rebelii i podał funkcje pełnione w opozycji. Ojciec na pewno nie był w stanie wymyślić zadowalającej ich opowieści, toteż znowu go bili, a potem zamknęli w jednej z cel i zapomnieli o nim. Żal mi go. Ogromnie mu współczuję. Wojna, wygnanie, śmierć mamy, presja rodziny – wszystko to spowodowało, że się pogubił, ale zawsze był uczciwym, porządnym człowiekiem, jeśli te słowa cokolwiek znaczą, kiedy jest się syryjskim urzędnikiem, który musi być przekupny, żeby przetrwać w wodzie pełnej rekinów.

Jestem głęboko przekonana, że ojciec zawsze był zbyt tchórzliwy, żeby przyłączyć się do jakiejkolwiek opozycji. Jaka istota – bo nie chcę nazywać tych oprawców ludźmi – może zabawiać się, zadając takiemu mężczyźnie cierpienie? I po co?

Ale równocześnie boję się jego powrotu. Nie chcę, żeby go katowano i przesłuchiwano. Chciałabym tylko, żeby był daleko od nas. Boję się szlochu Raghad, kiedy znów zacznie ją tresować. Nie chcę, żeby rozdzielił mnie z Hamudą. Jestem twarda, tak. Nie byłam taka, lecz życie mnie zahartowało. A przecież tego właśnie chciał mój ojciec. Są takie chwile, kiedy przerażam samą siebie.

Wuj mamy, ten, który przyjął nas w willi bogatego Saudyjczyka, również zniknął. Wiem co nieco o okolicznościach jego aresztowania, nie mam jednak pojęcia, jakie są jego dalsze losy. Stało się to kilka tygodni po śmierci mamy, po naszym krótkim pobycie u niego. Lotnictwo Al-Asada zrównało Zabadani z ziemią, rodzice mamy musieli uciekać z płonącego miasta i schronili się u wuja. Pewnego dnia o świcie bezpieka wtargnęła do willi. Dziadkowie zdołali się ukryć. Wuj, który otworzył drzwi intruzom, został zatrzymany i przesłuchany na miejscu. Dziadkowie słyszeli, jak go lżą, wymyślając od sukinsynów, i jak go biją. Powiedzieli, że mają dowody świadczące o wykorzystywaniu willi jako bazy rebeliantów i magazynu ich broni. Staruszek zaprzeczał, ale na darmo. Aresztowali go i ogłuszyli, chociaż nawet nie próbował się bronić, a potem zawlekli do samochodu i wywieźli. Dokąd go zabrali, tego nie wiem. Od tamtej pory nie dał znaku życia. Willę zajęli ludzie reżimu. Splądrowali ją, wyrwali nawet futryny drzwi i krany, zdjęli portrety właściciela, a na ich miejscu powiesili olbrzymie zdjęcia Baszara al-Asada. Urządzili w pałacu koszary. W piwnicach są prawdopodobnie więzienie i sale tortur. W ogrodach wycięto wszystkie, także cenne i rzadkie, drzewa. Minionej zimy nowi lokatorzy palili nimi w kominkach.




10

KIEDYŚ BĘDĘ LEKARZEM

Po moim ślubie i ślubie ojca, który odbył się niedługo po nim, Raghad miała bardzo krótką chwilę wytchnienia. Była uwięziona – bo chyba tylko tak można to nazwać – w dwupokojowym mieszkaniu dziadków, gdzie niepodzielnie rządził wuj, a jego żona i trójka dzieci panoszyły się, jak chciały.

Rankiem drugiego albo trzeciego dnia po ślubie ojca rozszlochała się, a babka – co zupełnie do niej nie pasowało – objęła ją i zapytała: „Dlaczego płaczesz? Twój ojciec jest nareszcie szczęśliwy”. Raghad nie dociekała, co ma oznaczać to „nareszcie”. Wtuliła się w to ramię, które dało jej pewne oparcie, i wyrzucała z siebie przerywane szlochem słowa: „Tej nocy spałam. Spałam, kiedy Ala’ na pewno był torturowany, bity, głodzony. Jak mogłam tak po prostu zapaść w sen, zapomnieć o nim? Obiecaj, że on wróci…”. Ciotka opowiedziała mi, co było potem: „Płakała jak dziecko, przy każdym szlochu drżała całym ciałem, aż się zanosiła… Babka powiedziała: »Znajdziemy ci innego męża«. Pomysł nie jest zły, przyznaj. Wasz kuzyn, syn twojego wuja, ten, którego nie chciałaś, jeszcze się nie ożenił. Nie sądzisz, że pasowaliby do siebie? Zapomni Ala’. Nie oszukujmy się, on może nigdy nie wrócić. A jeśli nawet wróci…”.

Jeśli wróci, to obie wiemy, w jakim stanie może być po miesiącach spędzonych w lochach reżimu. Zwłaszcza jeżeli oskarżono go o przynależność do opozycji, prawdopodobnie zbrojnej. W latach osiemdziesiątych daleki kuzyn mamy zniknął na piętnaście lat. Nie znałam go przedtem, ale podobno był przystojnym mężczyzną – wysokim i barczystym. Był też inteligentny, kończył studia wyższe. Poznałam go potem – wyglądał jak zjawa o sinej cerze, miał sparaliżowaną rękę i nigdy nie usłyszałam jego głosu. Przychodził do nas z matką, zawsze miał spuszczoną głowę, wciskał się w jakiś kąt, kulił, a wstawał dopiero, gdy dawano mu znak, że czas wracać do domu. Matka musiała prowadzić go za rękę, tę zdrową, żeby szedł. A to przecież wydarzyło się jeszcze przed wojną. Zanim powstała realna opozycja wobec reżimu Al-Asada. Zanim ta opozycja stała się dla niego poważnym zagrożeniem…

Martwię się o Raghad. Mohamed namawiał ją, żeby przyjechała do nas, do Libanu. Ma potrzebne dokumenty, może legalnie przekroczyć granicę, a potem ewentualnie zostać. Ale nie zgodziła się opuścić Damaszku. Jest tam właściwie osamotniona, tylko babka wciąż jeszcze ją nęka, namawiając, by wyszła za naszego kuzyna. Raghad jednak czeka na powrót narzeczonego. „Jeżeli wyjadę, to jak zdoła mnie odnaleźć? Zadzwoni do drzwi i usłyszy, że wyszłam za mąż. Naopowiadają mu tutaj kłamstw, a on tego nie przeżyje. I ja też…”.

Po aresztowaniu ojca Hamuda jeszcze bardziej zamknął się w sobie. Przestał jeść, do nikogo się nie odzywał, nie sypiał. W końcu dziadkowie tak bardzo zaniepokoili się jego stanem, że pozwolili mu na rozmowę telefoniczną ze mną. Jego głos był tak słabiutki: „Obiecałaś mi, że wrócisz”. Uciekając, rzeczywiście mu to przyrzekłam. Płakałam, całując go, a on nie rozumiał tych łez. „Wrócę, daję ci słowo”, szepnęłam. A on czekał. Nie wiedział, że odchodzę do Mohameda, żeby odzyskać wolność. Po raz pierwszy nie zwierzyłam mu się ze swojej tajemnicy. Od śmierci mamy trzymał się mnie jak ostatniej deski ratunku. Kąpałam go, karmiłam, opowiadałam różne historyjki, wzięłam go pod swoje skrzydła, bo instynkt podpowiedział mi, że Hamuda znów jest bezradnym dzieckiem i żeby mógł dorastać, musi być chroniony jak ono. Ale uciekłam, bo nie miałam wyboru. Zostawiłam go w szponach rodziny z Damaszku. Pocałowałam go, a potem się odwróciłam i zamknęłam za sobą drzwi. Tego wieczoru ojciec złapał go za kołnierz, potrząsnął nim, groził i bił, żeby wydobyć z niego prawdę. Hamuda był jak mały wróbelek, lecz nic nie wiedział, więc nie mógł nic powiedzieć. Ale ojciec mu nie wierzył. Nie wierzył temu delikatnemu, pozbawionemu agresji dziecku.

Dziadek z pewnością bał się o życie Hamudy, bo mój mały braciszek powoli gasł. W końcu przestał więc zważać na złorzeczenia żony, choć rzadko wdawał się z nią w dyskusję, i uległ moim prośbom – podpisał zgodę na wyjazd mego brata z kraju. Wsadził go do zbiorowej taksówki i wyprawił do Libanu.

Od tego czasu Hamuda mieszka z nami. Mówi, że jesteśmy jego jedyną rodziną. Jeszcze nie nauczył się uśmiechać. W jego obecności zniżamy głos do szeptu, bo nie znosi podniesionego tonu, nawet gdy ktoś żartuje. A kiedy zza ściany, nawet z daleka, dobiegają krzyki, choćby radosne, wyrażające zdumienie czy rozbawienie, zatyka uszy i mocno zaciska powieki. Znika. Nudzi mu się w Libanie. W Damaszku też się nudził. Nic dziwnego, nigdy nie bawi się z dziećmi, woli być sam. Wspomina szczęśliwe lata w Zabadani, pola, przyjaciół, z którymi grał w piłkę i biegał, a potem jak wracał zmęczony, żeby wpaść w objęcia mamy. Jego oczy lśnią, kiedy mówi o futbolu, gdy opowiada nam, że marzy, żeby zobaczyć Messiego, swojego idola, na żywo. Na ogół jednak żyje przeszłością, a to bardzo trudne, kiedy się ma dwanaście lat…

Mohamedowi udaje się czasem wyrwać go z tego letargu. Zawsze dobrze się rozumieli! Ileż razy mama przyłapywała ich, jak bawili się jak rówieśnicy! Mohamed natychmiast przerywał igraszki zawstydzony, że dał się zaskoczyć. Urządzali sobie pojedynki, po pokoju latały poduszki i oczywiście zawsze wygrywał Hamuda. Ale teraz mój brat nie znosi takich zabaw. Nie toleruje żadnej agresji, nawet pozorowanej, nawet dla żartu. A to wyklucza większość chłopięcych zabaw. Mohamed zdobył dla niego stary telewizor. Ekran jest taki jak w laptopie, a obraz dwukolorowy – różowawo-biały. Początkowo wydawało nam się to dziwne, ale potem przestaliśmy to zauważać. Mój mąż triumfował, wracając do domu z inną zdobyczą – PlayStation pierwszej generacji dla Hamudy. Najtrudniej było znaleźć gry – nie produkowano ich od dawna, a ci, którzy mieli konsole, pozbyli się ich, kiedy wprowadzono na rynek lepszy sprzęt. W końcu jednak Mohamed wyszperał jakąś, w dodatku piłkarską. To była istna nirwana dla mojego braciszka, który nauczył mojego męża operować joystickiem, ale Mohamedowi wciąż kiepsko to wychodzi. Nie musi niczego udawać, żeby sromotnie przegrywać. Nie wiem, czy te łatwe zwycięstwa bawią mojego brata, bo ich nie komentuje. Mówi tylko: „10:0”.

Kiedyś usłyszałam fragment ich rozmowy. Wróciłam właśnie z bazaru, gdzie ostro targowałam się o ceny warzyw, i nawet nie wiedzieli, że stanęłam w drzwiach naszego pokoju. „Oni tam zabijają tatę, prawda?”, zapytał Hamuda. „Bóg mu dopomoże”, odparł wymijająco Mohamed. Ale Hamuda nie zamierzał się poddawać: „Tak, Bóg mu pomoże. Ale oni i tak go mordują? Powiedz mi prawdę”. Rzuciłam „dzień dobry”, by uprzedzić ich o swojej obecności i żeby wyciągnąć Mohameda z zakłopotania, w jakie wprawiły go te nachalne pytania. Wiedziałam, że obiecał sobie nigdy nie okłamywać mojego brata. „Mama umarła, a tata nie tylko jest niedobry, ale i zniknął. Fayza jest w Libanie, Raghad pewnie kiedyś wyjdzie za mąż. A co będzie ze mną? Zostanę sam. Jak ja sobie poradzę? Jak przeżyję?”, zapytał Hamuda. Kiedy Mohamed obiecał mu, że zostanie z nami, mały wzruszył ramionami i burknął: „Obiecujesz, ale skąd mam wiedzieć, że nie jesteś taki jak inni? Wszyscy składali mi obietnice, ale jeszcze nikt nie dotrzymał słowa. Mówili, że wrócimy do Zabadani, że mama nie umrze, że znów będę się bawił z przyjaciółmi, że tata wróci lada chwila. Już wam nie ufam. Nikomu już nie ufam”.

Ciężko było słuchać takich słów z ust dziecka. To niesprawiedliwe, że dwunastolatek musi dźwigać na barkach ciężar przyszłości. Ja w tym wieku bawiłam się lalkami, uczyłam się na pamięć zasad BAAS i byłam beztroska. Hamuda zaś żyje w poczuciu wstydu, przekonany, że wszystkie inne dzieci mają normalne domy i że tylko on znalazł się na wygnaniu – bez rodziców, bez jutra, z nami, którzy ze względu na ciasnotę zbyt często mówimy przy nim o naszych zmartwieniach. Toteż unika rozmów z rówieśnikami. Nie ufa również dorosłym, którzy do niego podchodzą, zwłaszcza jeśli okazują mu życzliwość – ich dobroć odbiera jako litość, a litości nie chce. Dlatego przesiaduje w kącie, w samotności, w milczeniu. Chowa się do skorupy, ucieka w świat marzeń. Łzy cisną mi się do oczu, ale nie wolno mi płakać. Jeżeli nie wytrzymam, to kto zostanie przy moim bracie?

Powiedziano mi, że trzeba go czymś zająć. Ale czym? Czasem chodzimy razem na spacer – Hamuda idzie wtedy między nami i chętnie trzyma nas za ręce. „Jesteście jak tata i mama”, mówi. Trudno to znieść… Próbowałam zapisać go do szkoły, ale syryjski program bardzo różni się od libańskiego. My uczymy się wszystkich przedmiotów po arabsku, w Libanie przedmioty ścisłe i przyrodnicze wykłada się po angielsku albo francusku. Hamuda musiałby znać któryś z tych języków. Otwarto szkoły realizujące program syryjski, ale one nie mają prawa przeprowadzania egzaminów rocznych umożliwiających przejście do następnej klasy – nie uznaje ich Syria. Czy mój brat ma chodzić przez rok do szkoły, żeby spędzić kolejny w tej samej klasie? Czy mam uwierzyć, że przed końcem roku szkolnego będziemy już u nas, w Syrii, a najlepiej w Zabadani? Nie wiem. To dla mnie za trudne, przecież ja sama mam dopiero dziewiętnaście lat!

Na razie Mohamedowi jakoś się udaje płacić co miesiąc komorne za nasz pokój. Nie mamy umowy najmu, nic nas nie chroni – sprzedawcy snu nigdy niczego nie podpisują. Termin płatności przypada na piętnasty każdego miesiąca i zdajemy sobie sprawę, że właściciel nie daruje nam ani dnia, jeżeli w porę nie dostanie pieniędzy. Jest przekonany, że postępuje dobrze, dając schronienie uchodźcom z Syrii, i na pewno jest za to krytykowany przez rodaków. W Libanie Syryjczycy nie są lubiani. To prawda, że nasz reżim gnębił ten kraj, zniszczył go, ale Libańczycy nie wiedzą i nie chcą wiedzieć, że to syryjski lud jest pierwszą ofiarą reżimu Al-Asadów. I że cena, jaką płacimy, odkąd BAAS doszła do władzy, jest bez porównania wyższa od tej, jaką ponieśli oni w ciągu piętnastu lat wojny z nami.

Drobna biżuteria, którą Mohamed podarował mi z okazji zaręczyn, a którą z bólem serca musiał sprzedać, aż do tej pory pomagała nam przetrwać. To dzięki złotej bransoletce i kolczykom mieszkaliśmy pod prawdziwym dachem, a nie w namiocie. Czyż mama nie przewidziała, że te świecidełka przyniosą nam szczęście? Mój mąż czasami wykonuje jakieś dorywcze prace. Przenosił już kamienie i całe góry arbuzów. Ale wielu Syryjczyków szuka tego typu zajęć. Tak wielu, że godzą się dziś na niższe stawki niż mali Chińczycy, nad których losem w fabrykach na końcu świata ubolewaliśmy. Ostatnio Mohamed dostał równowartość dwóch euro za jedenaście godzin pracy na budowie. Nazajutrz już tam nie poszedł – dzisiaj, kiedy staliśmy się nędzarzami pośród nędzarzy, pozostała nam tylko godność. Nie wyzbędziemy się jej dla pieniędzy.

Umeblowaliśmy nasz pokój, co zajęło nam dużo czasu i wymagało wysiłku, bo nie mogliśmy sobie pozwolić na żadne związane z tym wydatki. Dlatego zastosowaliśmy system ponoć bardzo modny w Europie – szperaliśmy w starociach i przerabialiśmy różne zdobycze. Mohamed znalazł starą kanapę, obił ją i teraz jest jak nowa. Mamy materace, moskitierę, a nawet wentylator, który włączamy, kiedy jest prąd, to znaczy na kilka godzin dziennie. Mój mąż napełnił małą miseczkę płatkami suszonych kwiatów. To kwiaty z Zabadani. Dałam je przed zaręczynami Hamudzie, a on doskonale wywiązał się z roli posłańca – pobiegł do sklepu Mohameda i przekazał mu ten upominek. Mohamed nigdy się z nimi nie rozstawał. Zabrał je, kiedy uciekał. Te płatki kwiatów to nasz amulet.

Nie spędziliśmy tu jeszcze ani jednej zimy, ale boję się, że to nie będzie łatwe – w Baalbeku panuje taki sam kontynentalny klimat jak w Zabadani. Jak poradzą sobie tysiące nieszczęśników tłoczących się w namiotach, kiedy spadnie śnieg? Mohamed obiecał mi, że nie znajdziemy się wśród nich, a ja staram się ze wszystkich sił w to wierzyć. „Zaczynamy od zera”, powtarza. „Uważajmy tylko, żeby nie spaść poniżej tego zera. Jeżeli zerwiemy kontakt z życiem, niczego już nie odbudujemy. To będzie koniec”.

Jak właściwie żyje się, niczego nie mając? Dzięki pomocy przyznanej uchodźcom. Czyli wyciąganiu ręki. Początkowo bardzo trudno się na to zdobyć, ale potem, kiedy głód ściska żołądek, trzeba się przełamać. Nadal jest trudno, bo człowiek nigdy nie przyzwyczaja się do proszenia o pomoc, a obrazy z przeszłości gwałtownie napływają i stają przed oczyma, ale i tak wyciąga się rękę – z braku wyboru. Nie mamy niczyjego wsparcia, bo nawet na wygnaniu, nawet w skrajnym ubóstwie, na obczyźnie i w poniżeniu trzeba mieć czyjeś wsparcie. Nie mamy znajomości, więc dostajemy tylko minimum. Co miesiąc ONZ daje nam dwadzieścia euro na wyżywienie. Trochę ryżu, trochę kawy, makaronu, cukier... Łatwo się domyślić, że wszystko to szybko znika. Ale już mówi się o cięciach budżetowych. Mohamed i ja zostaliśmy wykreśleni z listy beneficjentów pewnie dlatego, że stajemy na głowie, żeby nie odpowiadać wizerunkowi uchodźców. Aby nie pogrążyć się w tym, co Mohamed nazywa upadkiem poniżej zera. Organizacje charytatywne rozdają czasem trochę produktów spożywczych, ale i tu trzeba się bić, żeby dostać jakiś karton. Ani Mohamed, ani ja nie mamy na to siły. Bić się o odrobinę oliwy… Choć zapewne i to zrobimy któregoś dnia. Hezbollah, sprzymierzony z syryjskim rządem, jest znacznie hojniejszy dzięki irańskim subsydiom, ale pomaga tylko tym, którzy go popierają. A ja nie jestem w stanie tego robić, bo to oznaczałoby poparcie dla rządu, który zabijał nas przez długie lata. Bez względu na moje potrzeby i na niedostatki nigdy nie przehandluję honoru.

Ja także szukałam pracy. Byłam skłonna sprzątać, uczyć matematyki, opiekować się staruszkami. Byłam gotowa robić cokolwiek, byle tylko nie słuchać już, jak Mohamed co noc przewraca się w łóżku, rozpaczliwie starając się usnąć i zadręczając się naszą sytuacją. Stowarzyszenie pod patronatem UNICEF-u, Sawa, co oznacza „razem”, zaproponowało nam zajęcie się dziećmi uchodźców. Naszym zadaniem będzie takie pokierowanie ich myślami, żeby zaczęły się śmiać. Odbyliśmy intensywne tygodniowe szkolenie, które sprawiło, że odżyłam, a potem odwieziono nas do miasteczka namiotowego, gdzie mieszkają ludzie tacy jak my, nasze odbicia, biedacy mający jeszcze mniej szczęścia niż my. Na pewno znamy wielu z nich, może są wśród nich nasi sąsiedzi, przyjaciele, nauczyciele, lekarze. Ludzkie szaleństwo sprawiło, że stali się uchodźcami, że przeszli do kategorii objętej tym anonimowym i barbarzyńskim terminem, który pozbawia ludzi indywidualności. Być może my też wtopimy się w ten krąg za kilka dni czy tygodni. Patrząc na nich, odnoszę dziwne wrażenie, że przynależę do ich namiotowego miasteczka.

Moim zadaniem było rozbawić malca, który kurczowo trzymał się ręki matki, dopóki ta ręka nie odpadła od tułowia – kobieta nie żyła od tygodnia, może dłużej, ale dziecko czekało, aż się obudzi. Jak sprawić, żeby znów się uśmiechał? Patrząc na niego, myślałam o Hamudzie. Reagował podobnie jak mój brat, a właściwie wcale nie reagował. Zatracił wolę życia. Jedna z gier, których nas nauczono, polega na nakłonieniu dziecka do krzyku, aby dało upust emocjom, by wyraziło swój ból i cierpienie. Do stowarzyszenia zgłosiło się wiele takich osób jak ja. Większość to Syryjczycy. Wszyscy znaleźliśmy się w dramatycznym położeniu, toteż pracujemy na zmianę. Trzeba cierpliwie czekać na kolejną możliwość zarobienia…

Te dni oczekiwania są długie, ale nauka życia bez grosza wymaga czasu! Sprzątam i porządkuję nasz pokój, ozdabiam go tym, co wpadnie mi w ręce. Dbam o siebie, o moich najbliższych. To, że jesteśmy nędzarzami na uchodźstwie, wcale nie oznacza, że mamy wyglądać jak nędzarze. Znalazłam stare żelazko i teraz zawsze chodzimy porządnie ubrani, chociaż stale nosimy to samo. A przede wszystkim wciąż czytam podręczniki, z których przygotowuję się do matury, żeby nie zapomnieć tego, czego się nauczyłam. Moim ulubionym przedmiotem nadal jest matematyka, ale nauczyłam się na pamięć wszystkiego, co jest w podręczniku, tyle razy go już przeczytałam. Program fizyki i chemii nie ma już przede mną tajemnic. Skupiłam się też na gramatyce arabskiej. Podobno jej zasady są równie skomplikowane jak gramatyki łacińskiej, wystarczy jednak odrobina logiki, żeby prawidłowo je stosować i robić wszystkie ćwiczenia. Wydaje mi się, że jestem już dobra z tej dziedziny, ale napisanie rozprawki wciąż jest dla mnie katorgą. Kiedyś zdam maturę. A potem pójdę na uniwersytet. Mohamedowi zależy na tym tak samo jak mnie. Wtedy pomyślimy o dziecku. Mój mąż będzie dobrym ojcem. Widzę, jak zajmuje się Hamudą, jak go chroni, bawi się z nim i uczy. Chcę zostać lekarzem. Na pewno mogłabym z powodzeniem studiować matematykę stosowaną albo finanse, ale w pracy brakowałoby mi kontaktu z ludźmi. Zawsze zajmowałam się innymi i czuję, że to jest moim powołaniem…

Wrócimy do Zabadani, chociaż jeszcze nie wiadomo kiedy. Choć z miasta nie został nawet kamień na kamieniu, znajdziemy dla siebie jakieś schronienie, a potem przystąpimy do odbudowy. Tymczasem nie możemy tego zrobić – Mohamed, który walczył po stronie Wolnej Armii Syrii i nie odbył służby wojskowej, został uznany przez reżim za zdrajcę. Ciąży na nim wyrok śmierci i gdyby rozpoznano go na granicy, mógłby zostać natychmiast stracony. Może to zabrzmi dziwnie, ale muszę przyznać, że zarówno ja, jak i on wolimy taką perspektywę od groźby tortur.

Prawdę mówiąc, Mohamed nie ma już chęci do walki. Mówi, że ta wojna stała się zbyt brudna. To wojna o pieniądze, o bogactwo, to czyste szaleństwo. Właściwie to już nie jest wojna, ale chaos, w którym najsilniejsi, jeżdżący limuzynami – a takich nie brakuje po obu stronach – tuczą się kosztem narodu, który od czterdziestu lat jest wyniszczany zarówno moralnie, jak i ekonomicznie oraz fizycznie. Teraz Syryjczycy weszli w stadium agonii. Ale nie płaczę nad nimi, bo nawet w obliczu tak potwornej tragedii nie potrafią się zjednoczyć. Całych dziesięcioleci rozpasania i oswajania się z donosicielstwem nie da się wymazać w ciągu kilku dni. Muchabarat przeniknął zatem w szeregi uchodźców, gdzie po cichu eliminuje wrogów. To haniebne zadanie wykonują zupełnie zwykli ludzie. Boję się więc o Mohameda, kiedy wychodzi z domu. Być może któregoś dnia nie wróci…

Kiedyś, gdy głodowaliśmy, na chłodno zastanawialiśmy się, czy nie wrócić natychmiast do Syrii. I wtedy wszystko ułożyło nam się w takie oto równanie: Mohamed musiałby wrócić do Zabadani i znów podjąć walkę. Nasza mieścina jest zrujnowana, nie nadaje się do zamieszkania, więc nie mogłabym zostać przy nim. Nie mogłabym też udać się do rodziny matki, bo gdyby ojciec wyszedł kiedyś z więzienia i dowiedział się o tym, odebrałby mi Hamudę, a do tego nie chciałam dopuścić. Pozostawałby mi więc tylko wyjazd z Hamudą do Damaszku, do krewnych ojca. Ale oni wciąż uważają mnie za powód rodzinnej hańby. To nic, że potem pobraliśmy się z Mohamedem – nadal jestem plamą na ich honorze, dlatego muszę zniknąć; prędzej czy później poderżnęliby mi gardło. Musieliśmy spojrzeć prawdzie w oczy – w tej chwili wygnanie było naszą jedyną szansą.

Mówię o jutrze… Cóż za ironia! Prawdę mówiąc, nie mogę myśleć o przyszłości, bo wiem, że już nic nie będzie takie jak przedtem. Nasze rany są zbyt głębokie, żeby mogły się zagoić, nie zostawiając blizn. Trudno znaleźć rodzinę, która kogoś nie straciła podczas tej wojny, która nie ma w swym gronie torturowanych albo zaginionych. Nie wybiegam myślą poza ten wieczór. W tej chwili żyję – i to już dużo, prawda? Mohamed siedzi obok mnie, mogę wesprzeć głowę na jego ramieniu. Hamuda jak zwykle milczy.

Czy powinniśmy żałować tej rewolucji? Przeklinać arabską wiosnę i jej konsekwencje? Rzeczywiście czasami zadawałam sobie to pytanie i stawiałam je Mohamedowi. Ale to nie takie proste. Należę do pokolenia, które jest przekonane, że ma swoje prawa, i domaga się ich. Kiedy ktoś „wyższego rzędu” – ktokolwiek: urzędnik, policjant, szef – mówił mojemu dziadkowi: „Milcz”, dziadek milkł. Kiedy takie polecenie dostawał mój ojciec, też milczał, a potem, mamrocząc coś pod nosem, już w kącie, sam dziwił się swojej bezczelności i uważał się za bohatera. Potem przyszło nasze pokolenie. Nie odmawiamy posłuszeństwa, godzimy się milczeć, ale przedtem pytamy: „Dlaczego?”. Robimy to, chociaż z góry znamy odpowiedź. Jesteśmy generacją „dlaczego” i z powodu tego słowa nie pozwolimy już się deptać i tłamsić, jak to się dzieje nie tylko w Syrii, ale i w innych państwach arabskich. Prawdę mówiąc, nie milczymy, dyskutujemy. Facebook czy WhatsApp nauczyły nas mówić.

Na portalach społecznościowych rozmawialiśmy wszyscy, chłopcy i dziewczęta. Tweety nie mają płci. Te najlepsze, najodważniejsze wywołują największy oddźwięk. Różnice między chłopakami a dziewczynami się zacierają – przekonaliśmy się, że jesteśmy do siebie podobni, mamy takie same aspiracje, podobne zdolności i inteligencję. W tej grze dziewczyny okazują się często lepsze od chłopców! Nic więc dziwnego, że wspólnie manifestowaliśmy na początku rewolucji. O ile nasze matki początkowo się wahały, czy wyjść na ulicę i pokazać się na scenie publicznej (z czasem wiele z nich do nas dołączyło), o tyle my, ich córki, uznałyśmy za normalne, że tam jest nasze miejsce. Że i my powinnyśmy nieść sztandary i wykrzykiwać hasła. Wtrącamy się do polityki, ponieważ polityka dotyczy każdego z nas – i kobiet, i mężczyzn. I tak zaczęło się to niewyobrażalne kilka lat wcześniej zjawisko – mieszane manifestacje w Syrii, Egipcie, Tunezji, wszędzie tam, gdzie rozkwitła arabska wiosna.

Jesteśmy pokoleniem netu, przyjaźni, otwarcia. Wy dorastaliście w nienawiści i w strachu. My nie chcemy żyć tak jak wy. My chcemy żyć. Powiedzcie zresztą, jakich to chlubnych czynów dokonaliście. Podporządkowywaliście się, nigdy nie pytając, w imię czego. Bez szemrania zgodziliście się stanąć w szeregu i tłumaczycie, że postąpiliście tak, bojąc się strat. Ale jakich strat? Stanowiska? Podrzędnej funkcji? Byliście tchórzami. My nimi nie jesteśmy, nie chcemy milczeć. Modlę się, poszczę, ale wiem też, że mam prawa. Nie proszę, żebyście modlili się ze mną, nie chcę, żebyście przyklaskiwali mojej modlitwie. W Internecie każdy może kliknąć „lubię to”, kiedy tylko coś mu się podoba, gdy coś do niego przemawia. Nikt nie wywołał wojny, żeby zmusić wszystkich do przyłączenia się do jednego nurtu, do myślenia w ten sam sposób i do lajkowania, kiedy się tego nie chce.

Nasi rodzice delektowali się własną ignorancją. Niczego nie chcieli słyszeć, widzieć ani wiedzieć. I nie wiedzieli, że po dojściu do władzy Hafiza al-Asada na początku lat siedemdziesiątych najbogatsi Syryjczycy, wielcy przemysłowcy i kupcy, wielcy posiadacze wyjechali, zabierając z sobą wiedzę, siły, pieniądze, a zostawiając za sobą socjalistyczną gospodarkę, w której głodowaliśmy przez kilkadziesiąt lat. A nawet jeśli niektórzy o tym wiedzieli, nie mieli odwagi mówić, bo słowa traktowane były jako akt zdrady. Władza nie miała zresztą nic przeciwko temu, że lud głoduje. Zmuszając tatę i miliony syryjskich ojców, żeby ciężko harowali tylko po to, by jakoś dotrwać do końca miesiąca, sprawiała, że żaden z tych mężczyzn nie myślał o rebelii. Kiedy po piętnastu godzinach rozmaitych prac padasz na łóżko, żeby przespać kilka godzin, rewolucja ci nie w głowie. Ale to milczenie naszych rodziców oznaczało przyzwolenie. Wszechobecne służby wywiadu i bezpieczeństwa ostatecznie ich okiełznały. Uważali się za buntowników, kiedy wymyślili nowe powiedzonko: „Albo mchalef, albo Machlūf”. Mchalef oznacza po arabsku defraudację, Machlūf zaś to nazwisko rodziny, z której pochodziła żona Hafiza al-Asada. To ona i jej krewni przejęli kontrolę nad gospodarką kraju. Chcieliście mieć spokój? Musieliście smarować łapę Machlūfom – brać ich za wspólników do swojej firmy bez względu na to, czy chodziło o sklep, czy o fabrykę, i dać im połowę udziałów, a więc i połowę zysków. Nawet mafia za swoich najlepszych czasów nie ważyła się na taką bezczelność.

Nasi rodzice nie zareagowali na pierwsze sygnały. Potem terror rozpanoszył się na dobre, a oni wciąż nie reagowali. A przecież nie tak trudno powiedzieć „nie”. Udowodniliśmy to. I teraz za to płacimy? Nie. Płacimy za czterdzieści lat podporządkowania i służalczości. Wolność jest bezcenna. No, prawie – użycie broni chemicznej podbiło stawkę. Nieludzkie naloty zwane konwencjonalnymi (ale cóż to za konwencja?) były niszczycielskie i zabójcze, chemiczne są jak komora gazowa. Nasz naród nie jest dziesiątkowany przez reżim, to są rzezie masowe. Przerażające sceny pokazywane raz po raz w telewizji oglądam w dwóch kolorach – białym i różowym, bo nadal mamy ten stary telewizor. Ale nie muszę widzieć więcej.

Dlaczego my? Dlaczego nasze pokolenie, nazywane przez niektórych Y? To wszystko dzięki wam! Daliście nam technologię! Nie zarzucajcie nam dziś, że marzymy o lepszym życiu. Pewnego dnia, tak, pewnego dnia zostanę lekarzem. W Syrii.

Spis treści

OKŁADKA

STRONA TYTUŁOWA

STRONA REDAKCYJNA

PRZEDMOWA

PROLOG

1. ZABADANI

2. MOHAMED

3. POD NIKABEM

4. TATA

5. HAMUDA

6. CENA SWETRA

7. MAMA

8. WYGNANIE

9. RAGHAD

10. KIEDYŚ BĘDĘ LEKARZEM

Table of Contents

PRZEDMOWA

PROLOG

1. ZABADANI

2. MOHAMED

3. POD NIKABEM

4. TATA

5. HAMUDA

6. CENA SWETRA

7. MAMA

8. WYGNANIE

9. RAGHAD

10. KIEDYŚ BĘDĘ LEKARZEM



home | my bookshelf | | Droga przez piek |     цвет текста   цвет фона   размер шрифта   сохранить книгу

Текст книги загружен, загружаются изображения



Оцените эту книгу